Tại phiên toà phúc thẩm hình sự, bị cáo có quyền trình bày ý kiến về nội dung kháng cáo, trả lời câu hỏi của hội đồng xét xử, kiểm sát viên và người bào chữa, tự bào chữa, tranh luận, và được nói lời sau cùng trước khi hội đồng nghị án. Phiên phúc thẩm thường ngắn hơn phiên sơ thẩm và xoay quanh nội dung kháng cáo, kháng nghị, nên mỗi câu bị cáo nói có trọng lượng lớn hơn người ta nghĩ.
Người bị cáo thường đứng trước hội đồng xét xử sau nhiều tháng bị tạm giam hoặc chờ đợi, căng thẳng, và chỉ có một cơ hội. Bài viết đi theo trình tự một phiên phúc thẩm hình sự theo nguyên lý của Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, nhìn từ vị trí của bị cáo: lúc nào được hỏi, nên trả lời ra sao, tự bào chữa thế nào khi không có luật sư, lời nói sau cùng nên nói gì và những câu nên tránh. Gia đình đọc để giúp người thân chuẩn bị qua người bào chữa hoặc khi được gặp.
Trình tự phiên phúc thẩm nhìn từ chỗ bị cáo đứng
Mỗi phiên có thể khác chút ít, nhưng khung chung thường như sau:
- Khai mạc: chủ toạ đọc quyết định đưa vụ án ra xét xử, thư ký báo cáo người có mặt, vắng mặt; chủ toạ kiểm tra căn cước của bị cáo và những người tham gia, phổ biến quyền và nghĩa vụ, hỏi có ai đề nghị thay đổi người tiến hành tố tụng không.
- Một thành viên hội đồng trình bày tóm tắt nội dung vụ án, quyết định của bản án sơ thẩm, nội dung kháng cáo, kháng nghị.
- Chủ toạ hỏi người kháng cáo có giữ nguyên, thay đổi, bổ sung hay rút kháng cáo không; hỏi Viện kiểm sát về kháng nghị.
- Xét hỏi: hội đồng hỏi trước, sau đó kiểm sát viên, người bào chữa và những người tham gia khác hỏi. Bị cáo trả lời và có thể trình bày thêm.
- Tranh luận: kiểm sát viên phát biểu quan điểm về việc giải quyết vụ án; người bào chữa, bị cáo, bị hại và những người khác trình bày, đối đáp.
- Bị cáo nói lời sau cùng.
- Hội đồng nghị án, sau đó tuyên án; bị cáo đứng nghe tuyên.
Hiểu trình tự giúp bị cáo không nói sai chỗ: chẳng hạn đang ở phần xét hỏi mà trình bày một bài dài xin giảm án thì dễ bị chủ toạ nhắc dừng, trong khi phần đó để dành cho tranh luận và lời nói sau cùng.
Trả lời xét hỏi: ngắn, đúng, nhất quán
Nghe hết câu hỏi rồi mới trả lời. Căng thẳng khiến nhiều người trả lời trước khi nghe hết. Nếu chưa rõ, bị cáo có quyền đề nghị nhắc lại câu hỏi. Trả lời đúng điều được hỏi, không kể lan sang chuyện khác.
Nhất quán với lời khai đã có. Lời khai ở giai đoạn điều tra và sơ thẩm nằm trong hồ sơ. Nếu ở phúc thẩm bị cáo khai khác mà không giải thích được vì sao, hội đồng có thể đánh giá là không thành khẩn. Nếu lời khai trước đây sai vì bị ép buộc hay hiểu lầm, cần nói rõ lý do và có căn cứ.
Thừa nhận điều đúng, phản bác điều sai. Với bị cáo xin giảm nhẹ, thừa nhận hành vi rõ ràng là nền tảng của tình tiết thành khẩn. Với bị cáo kêu oan, cần chỉ ra cụ thể điểm nào trong bản án sơ thẩm không đúng, dựa vào chứng cứ nào.
Không đổ lỗi tràn lan. Đổ lỗi cho bị hại, cho đồng phạm hay cho hoàn cảnh mà không có căn cứ thường làm hội đồng đánh giá thái độ kém. Có thể trình bày hoàn cảnh, nhưng tách bạch với việc nhận trách nhiệm.
Có quyền không trả lời câu buộc mình khai nhận. Luật tố tụng hình sự ghi nhận bị cáo không buộc phải đưa ra lời khai chống lại chính mình hoặc buộc phải nhận mình có tội. Tuy vậy, im lặng ở phúc thẩm cần được cân nhắc kỹ với người bào chữa, vì nó cũng ảnh hưởng tới việc đánh giá thái độ.
Tự bào chữa khi có và không có luật sư
Quyền tự bào chữa luôn thuộc về bị cáo, kể cả khi đã có người bào chữa. Có luật sư thì phần lập luận pháp lý, phản biện kiểm sát viên thường do luật sư đảm nhận; bị cáo bổ sung những điều chỉ mình biết, khẳng định ý kiến của mình, và trả lời những câu hỏi về hoàn cảnh, thái độ. Hai người nên thống nhất trước phiên: ai nói điều gì, điều gì bị cáo nên để luật sư trình bày.
Không có luật sư thì bị cáo tự đảm nhận toàn bộ. Cách hiệu quả là chuẩn bị trước ba đến năm ý chính, mỗi ý gắn với một chứng cứ hoặc một tình tiết cụ thể: chẳng hạn "đã bồi thường đủ cho bị hại, có biên nhận nộp cho toà ngày…", "bị hại đã có đơn xin giảm nhẹ", "là lao động chính nuôi con nhỏ, có xác nhận của chính quyền". Ý nào không có căn cứ thì nên bỏ, vì nó làm loãng những ý có căn cứ.
Với vụ án mà bị cáo thuộc diện bắt buộc phải có người bào chữa theo luật tố tụng, như bị cáo là người dưới 18 tuổi, người có nhược điểm về thể chất hoặc tâm thần, hoặc vụ án có khung hình phạt cao nhất ở mức luật quy định, toà phải bảo đảm có người bào chữa. Gia đình nên kiểm tra điều này sớm.
Đối đáp với kiểm sát viên
Ở phần tranh luận, kiểm sát viên phát biểu quan điểm của Viện kiểm sát về việc giải quyết vụ án: đề nghị chấp nhận hay không chấp nhận kháng cáo, giữ nguyên hay sửa bản án. Bị cáo và người bào chữa có quyền trình bày ý kiến về quan điểm đó. Kiểm sát viên có trách nhiệm đối đáp những ý kiến có liên quan.
Đối đáp không có nghĩa là cãi lại. Bị cáo nên nêu điểm không đồng ý một cách bình tĩnh và cụ thể: "Kiểm sát viên nói bị cáo chưa khắc phục hậu quả, nhưng sau phiên sơ thẩm gia đình đã nộp tiền tại cơ quan thi hành án, biên lai đã nộp cho toà". Câu như vậy giúp hội đồng ghi nhận ngay; câu như "kiểm sát viên nói sai" thì không giúp gì.
Nếu kiểm sát viên đề nghị theo hướng có lợi cho bị cáo, chẳng hạn đề nghị chấp nhận một phần kháng cáo, bị cáo không cần tranh luận thêm về điểm đó; có thể cảm ơn và tập trung vào điểm còn khác biệt. Hội đồng không bị ràng buộc bởi đề nghị của kiểm sát viên, nhưng một đề nghị có lợi là tín hiệu nên giữ.
Chuẩn bị trước phiên khi đang bị tạm giam
Bị cáo đang bị tạm giam có ít cơ hội chuẩn bị hơn người tại ngoại, nên mỗi lần gặp người bào chữa đều quý. Nên dùng những buổi gặp đó để thống nhất ba việc: nội dung kháng cáo hiện giữ nguyên hay cần bổ sung, những tài liệu gia đình đã nộp cho toà để bị cáo biết mà nhắc đến cho khớp, và vài câu chính cho phần tranh luận cùng lời nói sau cùng.
Nếu chưa có người bào chữa, bị cáo vẫn có quyền đề nghị được xem tài liệu liên quan đến việc buộc tội mình theo quy định của luật tố tụng, và có thể ghi chú những điểm muốn trình bày. Gia đình không nên tìm cách chuyển lời dặn qua kênh không chính thức; thay vào đó, nộp tài liệu cho toà đúng thủ tục và để bị cáo nghe chính hội đồng xét xử nhắc tới tại phiên.
Lời nói sau cùng
Lời nói sau cùng là quyền của bị cáo trước khi hội đồng vào nghị án. Luật không giới hạn thời gian của phần này, nhưng chủ toạ có thể yêu cầu dừng nếu bị cáo trình bày những điều không liên quan đến vụ án. Nếu trong lời nói sau cùng, bị cáo trình bày thêm tình tiết mới có ý nghĩa quan trọng đối với vụ án, hội đồng phải quyết định trở lại phần xét hỏi.
Lời nói sau cùng không phải lúc để lập luận lại toàn bộ. Nó hiệu quả nhất khi ngắn, chân thành và chốt được điều bị cáo mong muốn. Một khung gợi ý: một câu nhận trách nhiệm hoặc khẳng định quan điểm; một câu về điều đã làm để sửa sai (bồi thường, xin lỗi); một câu về hoàn cảnh và cam kết; một câu đề nghị cụ thể, chẳng hạn xin giảm nhẹ hình phạt hoặc xin hưởng án treo.
Với bị cáo kêu oan, lời nói sau cùng nên khẳng định lại quan điểm và chỉ ra một hai điểm chứng cứ chính mà bị cáo mong hội đồng xem xét, không cần kể lại chi tiết vụ việc. Dù trong trường hợp nào, giọng điệu bình tĩnh luôn tốt hơn giọng điệu kích động.
Những câu nên tránh tại phiên
Có những câu nói thường gặp ở phiên toà mà gần như luôn gây bất lợi cho bị cáo:
- "Bị cáo không biết gì cả" khi hồ sơ cho thấy bị cáo biết rõ, nhất là khi trước đó đã khai nhận.
- Hứa hẹn những điều không làm được, như "sẽ trả hết tiền trong tuần tới" khi gia đình không có khả năng.
- Lời lẽ thiếu tôn trọng với bị hại, kiểm sát viên hoặc hội đồng xét xử.
- Nhắc tới người quen biết, chức vụ của người thân như một cách gây áp lực.
- Kể lại hoàn cảnh quá dài trong phần xét hỏi, khiến câu trả lời chính bị chìm.
- Đưa ra tình tiết mới không có giấy tờ, khi có thể đã nộp từ trước phiên toà.
Gia đình ngồi ở hàng ghế dự khán cũng góp phần vào không khí phiên toà: giữ trật tự, không lên tiếng, không ra hiệu cho bị cáo. Mọi tài liệu muốn đưa cho toà nên chuyển qua người bào chữa hoặc thư ký, không trao trực tiếp cho bị cáo.
Câu hỏi thường gặp
Bị cáo có được đọc bài viết sẵn khi nói lời sau cùng không?
Thường được, nhất là khi bị cáo hồi hộp. Tuy vậy nói bằng lời của mình, ngắn gọn, thường để lại ấn tượng chân thành hơn đọc một bài dài. Bị cáo có thể ghi vài ý chính ra giấy để không quên.
Bị cáo không đồng ý với luật sư của mình tại phiên thì sao?
Bị cáo có quyền trình bày ý kiến của mình, kể cả khác ý kiến của người bào chữa, và có quyền từ chối người bào chữa trừ trường hợp luật bắt buộc phải có. Tốt nhất là thống nhất trước phiên để tránh mâu thuẫn trước hội đồng.
Có được hỏi lại bị hại hoặc người làm chứng không?
Bị cáo có thể đề nghị chủ toạ hỏi hoặc được tự hỏi những người tham gia phiên toà khi được chủ toạ đồng ý, về những vấn đề liên quan đến nội dung kháng cáo. Câu hỏi nên ngắn, có mục đích rõ, không mang tính công kích.
Bị cáo nói tình tiết mới trong lời nói sau cùng thì có giá trị không?
Nếu tình tiết đó có ý nghĩa quan trọng với vụ án, hội đồng phải trở lại phần xét hỏi để làm rõ. Nhưng tình tiết có giấy tờ nộp từ trước thường được xem xét đầy đủ hơn so với tình tiết chỉ được nói ra ở phút cuối.
Phiên phúc thẩm hình sự có bị xử kín không?
Nguyên tắc là xét xử công khai. Toà có thể xử kín trong một số trường hợp luật cho phép, như để giữ bí mật nhà nước, thuần phong mỹ tục, bảo vệ người dưới 18 tuổi hoặc bí mật đời tư theo yêu cầu chính đáng của đương sự, nhưng vẫn tuyên án công khai.
Bị cáo có được mặc thường phục khi ra phiên phúc thẩm không?
Việc trang phục của bị cáo đang bị tạm giam khi ra toà thực hiện theo quy định của cơ quan quản lý giam giữ và nội quy phiên toà. Gia đình có thể hỏi nơi giam giữ hoặc người bào chữa về việc gửi quần áo phù hợp trước ngày xét xử.