Bản án đã có hiệu lực chỉ bị kháng nghị giám đốc thẩm khi có một trong ba nhóm căn cứ: vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng, kết luận trong bản án không phù hợp với tình tiết khách quan của vụ án, hoặc có sai lầm trong việc áp dụng pháp luật dẫn đến bản án không đúng. Với án dân sự, hành chính, sai sót đó còn phải gây thiệt hại cho quyền lợi hợp pháp của đương sự. Không đồng ý với kết quả, tự nó, không phải là căn cứ.
Phần lớn đơn đề nghị bị trả lời không có căn cứ không phải vì người viết sai mà vì họ đặt nỗi bức xúc vào chỗ căn cứ pháp lý. Bài này giải thích từng nhóm căn cứ bằng ví dụ giả định, chỉ ra những lý do hay được viết nhưng hiếm khi được chấp nhận, và đưa một bộ câu hỏi để bạn tự đánh giá trước khi gửi đơn.
Ba nhóm căn cứ, hiểu bằng lời thường
Vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng. Toà đã không làm đúng trình tự luật bắt buộc, và sai sót đó lớn tới mức khiến đương sự không thực hiện được quyền, nghĩa vụ tố tụng của mình, dẫn tới quyền lợi không được bảo vệ. Chữ “nghiêm trọng” là then chốt: một thiếu sót nhỏ về hình thức, không ảnh hưởng tới kết quả, thường không đủ.
Kết luận không phù hợp với tình tiết khách quan. Điều bản án khẳng định ngược với những gì hồ sơ thể hiện. Ví dụ giả định: bản án kết luận bên vay chưa trả đồng nào, trong khi hồ sơ có giấy nhận tiền do chính bên cho vay ký và không ai phản bác. Đây không phải chuyện cân nhắc chứng cứ mạnh yếu, mà là bỏ qua một chứng cứ rõ ràng.
Sai lầm trong việc áp dụng pháp luật. Toà áp dụng sai văn bản, sai điều khoản, áp dụng văn bản đã hết hiệu lực hay chưa có hiệu lực vào thời điểm xảy ra sự việc, hoặc hiểu sai một quy định rõ ràng, và sai lầm đó dẫn tới bản án không đúng. Với án hình sự, luật dùng chữ sai lầm nghiêm trọng trong việc áp dụng pháp luật.
Điều kiện đi kèm với án dân sự, hành chính. Ngoài căn cứ, luật còn đòi hỏi có đơn đề nghị của đương sự, trừ trường hợp bản án xâm phạm lợi ích công cộng, lợi ích nhà nước hoặc quyền lợi của người thứ ba ngoài đương sự thì người có thẩm quyền có thể kháng nghị dù không có đơn.
Lý do hay được viết và khả năng được coi là căn cứ
Bảng dưới gom những lý do thường gặp trong đơn đề nghị. Đánh giá chỉ theo nguyên lý; vụ cụ thể còn phụ thuộc hồ sơ.
| Lý do trong đơn | Có thể là căn cứ không | Vì sao |
|---|---|---|
| Toà tin lời khai bên kia hơn lời khai của mình | Hiếm khi | Đánh giá chứng cứ là việc của toà xét xử; cấp giám đốc thẩm chỉ can thiệp khi đánh giá đó trái hẳn với hồ sơ |
| Toà không đưa một người có quyền lợi liên quan vào vụ án | Có thể | Đây là dạng vi phạm thủ tục hay gặp, làm người đó mất quyền trình bày |
| Không được triệu tập hợp lệ nên vắng mặt mà vẫn bị xử | Có thể | Nếu chứng minh được không hề nhận được triệu tập và bị mất quyền tham gia |
| Toà áp dụng luật cũ cho giao dịch diễn ra sau khi luật mới có hiệu lực | Có thể | Thuộc nhóm sai lầm khi áp dụng pháp luật, nếu dẫn tới kết quả khác |
| Mức bồi thường thấp hơn mong muốn | Hiếm khi | Nếu toà đã tính theo cách luật cho phép, khác biệt về mức không phải là sai lầm |
| Có chứng cứ mới sau khi xét xử | Thường không phải giám đốc thẩm | Tình tiết mới mà các bên không thể biết khi xét xử thuộc về tái thẩm |
| Thẩm phán thái độ không tốt tại phiên toà | Không, nếu chỉ có vậy | Thái độ không phải căn cứ, trừ khi kèm theo vi phạm cụ thể về quyền tố tụng |
Đọc bảng này, bạn sẽ thấy điểm chung của những lý do có cơ hội: chúng chỉ ra được một sai sót kiểm chứng được trên giấy, không cần ai phải tin lời ai. Đó là tiêu chuẩn bạn nên đặt cho đơn của mình.
Vi phạm thủ tục: những dạng hay gặp trong thực tế
Trong án dân sự, dạng vi phạm thủ tục hay được nêu nhất là bỏ sót người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan. Ví dụ giả định: tranh chấp quyền sử dụng một thửa đất, nhưng người con đang sống trên đất, có đóng góp xây nhà, không được đưa vào tham gia tố tụng. Bản án giao đất cho bên khác, người con mất chỗ ở mà chưa từng được trình bày. Đây là sai sót cấp trên thường xem xét kỹ.
Dạng thứ hai là triệu tập không hợp lệ: đương sự không nhận được giấy triệu tập, không biết có phiên toà, rồi bị xử vắng mặt. Muốn dùng căn cứ này, bạn cần chứng minh được việc không nhận, chẳng hạn giấy tờ thể hiện bạn ở nơi khác lâu dài và toà đã biết địa chỉ đó, hoặc biên bản tống đạt có dấu hiệu bất thường. Chỉ nói “không nhận được” thì khó được chấp nhận.
Dạng thứ ba là không thu thập, không xem xét chứng cứ quan trọng đã được yêu cầu: đương sự đề nghị giám định, đề nghị thẩm định tại chỗ, toà không thực hiện mà cũng không giải thích, trong khi chứng cứ đó có thể làm thay đổi kết quả. Với án hình sự, các dạng như vi phạm quyền bào chữa, không có người bào chữa trong trường hợp luật bắt buộc phải có, cũng thuộc nhóm vi phạm thủ tục nghiêm trọng.
Sai lầm áp dụng pháp luật: khi nào là sai, khi nào là cách hiểu
Ranh giới ở đây tinh tế hơn. Một quy định có thể được hiểu theo vài cách hợp lý, và toà chọn một cách không trùng với cách bạn muốn. Đó chưa phải là sai lầm. Sai lầm rõ ràng là khi toà áp dụng một văn bản không còn hiệu lực, áp dụng nhầm chế định, chẳng hạn coi hợp đồng thuê là hợp đồng mua bán, hoặc bỏ qua một quy định bắt buộc phải áp dụng.
Năm 2024 và 2025 có nhiều luật mới có hiệu lực, từ đất đai tới tổ chức toà án. Với giao dịch kéo dài qua các mốc này, câu hỏi luật cũ hay luật mới thường là điểm tranh chấp thật. Nếu bạn cho rằng toà áp dụng sai mốc, hãy ghi rõ ngày xảy ra sự việc, ngày văn bản có hiệu lực, và quy định chuyển tiếp liên quan, chỉ khi bạn đã đối chiếu văn bản gốc.
Một lưu ý thực tế: viện dẫn sai số điều, sai tên văn bản trong đơn làm giảm độ tin cậy của cả lá đơn. Thà viết đúng nguyên lý và nhờ người làm nghề điền căn cứ chính xác, còn hơn trích từ trí nhớ hay từ một bài viết đã cũ.
Căn cứ trong vụ án hình sự: góc bị cáo và góc bị hại
Với án hình sự, ba nhóm căn cứ có cùng tinh thần nhưng hậu quả nặng hơn, vì liên quan tới tự do của một con người. Gia đình bị cáo thường viết đơn dựa trên hoàn cảnh: người kết án là lao động chính, con còn nhỏ, đã bồi thường thêm sau phiên toà. Những điều này có ý nghĩa nhân đạo, nhưng tự chúng hiếm khi là căn cứ kháng nghị nếu toà đã xem xét đúng các tình tiết giảm nhẹ có trong hồ sơ.
Điểm đáng nêu thường nằm ở chỗ khác: tình tiết giảm nhẹ có trong hồ sơ mà bản án không áp dụng hoặc không nhắc tới, xác định sai khung hình phạt, tính sai thời hạn tạm giam được trừ, quyền bào chữa bị vi phạm. Với người bị hại, căn cứ hay gặp là phần bồi thường bị tính thiếu một khoản rõ ràng có chứng từ, hoặc người bị hại không được triệu tập để trình bày.
Cần nhớ nguyên tắc hai chiều: kháng nghị giám đốc thẩm có thể theo hướng có lợi hoặc theo hướng bất lợi cho người bị kết án, tuỳ sai sót được phát hiện. Vì vậy, trước khi đề nghị, gia đình bị cáo nên có luật sư đọc lại toàn bộ bản án để lường được cả hai khả năng.
Tự đánh giá đơn của mình trước khi gửi
Trả lời thật lòng các câu hỏi sau. Nếu phần lớn câu trả lời là không, đơn của bạn nhiều khả năng sẽ nhận câu trả lời không có căn cứ kháng nghị.
- Bạn có chỉ ra được ít nhất một câu cụ thể trong bản án mà bạn cho là sai không?
- Có tài liệu nào trong hồ sơ vụ án chứng minh điều ngược lại không, và bạn biết nó nằm ở đâu không?
- Sai sót đó có làm thay đổi kết quả không, hay kết quả vẫn vậy dù sửa nó?
- Lý do của bạn có khác với những gì đã trình bày ở phiên phúc thẩm và đã được toà trả lời trong phần nhận định không?
- Nếu là sai lầm pháp luật, bạn đã đối chiếu văn bản có hiệu lực tại thời điểm xảy ra sự việc chưa?
- Bạn còn trong thời hạn gửi đơn không?
- Bạn đã tách được phần cảm xúc ra khỏi phần lý do chưa?
Danh sách này không nhằm làm bạn nản, mà để bạn dồn sức vào đúng chỗ. Một lá đơn ngắn với một căn cứ vững có giá trị hơn nhiều so với lá đơn dài liệt kê mười điều bất bình.
Kỳ vọng thực tế và khi nào nên hỏi người làm nghề
Giám đốc thẩm là thủ tục đặc biệt, được thiết kế để sửa những sai sót nghiêm trọng, không phải để mỗi vụ án có thêm một cấp xét xử. Vì vậy, kể cả khi có căn cứ, việc nghiên cứu hồ sơ, rút hồ sơ từ toà đã xử, cân nhắc kháng nghị có thể mất nhiều thời gian. Trong thời gian đó bản án vẫn được thi hành, trừ khi có quyết định hoãn hoặc tạm đình chỉ của người có thẩm quyền.
Nếu sau khi tự đánh giá, bạn vẫn không chắc lý do của mình có phải căn cứ hay không, đây là lúc đáng tốn một buổi tư vấn. Bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước để biết lý do nào đáng theo đuổi, rồi mới quyết định có thuê người đọc toàn bộ hồ sơ hay không.
Khi được trả lời không có căn cứ, hãy đọc kỹ lý do. Văn bản trả lời thường cho biết người nghiên cứu đã xem điểm nào và vì sao không chấp nhận. Đó là thông tin quý để bạn quyết định dừng lại, hay tìm một hướng khác như tái thẩm nếu thật sự có tình tiết mới.
Câu hỏi thường gặp
Thua kiện ở cả sơ thẩm và phúc thẩm có phải là căn cứ để giám đốc thẩm không?
Không. Việc thua ở hai cấp chỉ cho thấy hai toà cùng đánh giá theo một hướng. Căn cứ giám đốc thẩm phải là vi phạm nghiêm trọng thủ tục, kết luận trái với tình tiết khách quan hoặc sai lầm khi áp dụng pháp luật, kèm theo thiệt hại cho quyền lợi hợp pháp của bạn.
Bản án sơ thẩm và phúc thẩm khác nhau hoàn toàn có phải dấu hiệu sai không?
Không nhất thiết. Toà phúc thẩm có quyền sửa bản án sơ thẩm khi đánh giá lại chứng cứ hoặc có tình tiết mới ở phúc thẩm. Hai bản án khác nhau chỉ là căn cứ nếu bản án phúc thẩm, chứ không phải sơ thẩm, mắc một trong các sai sót luật định.
Chứng cứ mới phát hiện sau phúc thẩm thì đề nghị giám đốc thẩm hay tái thẩm?
Nếu đó là tình tiết quan trọng mà các bên không thể biết được trong quá trình giải quyết vụ án, con đường phù hợp thường là tái thẩm. Giám đốc thẩm xem xét sai sót trong cách toà đã xử dựa trên hồ sơ lúc đó. Nên hỏi người làm nghề để chọn đúng thủ tục.
Viện kiểm sát có thể tự kháng nghị khi không có đơn không?
Có trong một số trường hợp. Với án dân sự, hành chính, người có thẩm quyền có thể kháng nghị dù không có đơn khi bản án xâm phạm lợi ích công cộng, lợi ích nhà nước hoặc quyền lợi của người thứ ba. Với án hình sự, việc phát hiện vi phạm có thể đến từ nhiều nguồn, không chỉ từ đơn.
Toà phúc thẩm không trả lời một lập luận của mình trong bản án có phải vi phạm không?
Tuỳ mức độ. Nếu lập luận đó gắn với một yêu cầu hay một chứng cứ quan trọng có thể làm thay đổi kết quả mà bản án bỏ qua hoàn toàn, đây có thể là điểm đáng nêu. Nếu chỉ là một ý phụ, việc không nhắc tới thường không đủ để coi là căn cứ kháng nghị.
Có cần chỉ ra số điều luật cụ thể trong đơn không?
Không bắt buộc, nhưng nêu đúng thì đơn thuyết phục hơn. Điều quan trọng hơn là mô tả rõ sai sót và chứng cứ trong hồ sơ. Nếu không chắc số điều, tên văn bản còn hiệu lực hay không, hãy mô tả bằng nguyên lý và nhờ người làm nghề kiểm tra trước khi điền.