Toà phúc thẩm huỷ bản án sơ thẩm, tuyên bị cáo không có tội và đình chỉ vụ án khi có căn cứ cho thấy không có sự việc phạm tội hoặc hành vi không cấu thành tội phạm. Bị cáo đang bị tạm giam được trả tự do ngay tại phiên toà, và người bị oan có quyền yêu cầu Nhà nước bồi thường, xin lỗi, cải chính công khai theo Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước.
Trường hợp này không nhiều, nhưng có thật, và người trong cuộc thường không biết bước tiếp theo sau niềm vui ở phòng xử. Bài viết giải thích khi nào toà phúc thẩm tuyên không phạm tội thay vì huỷ án để điều tra lại, nguyên tắc suy đoán vô tội vận hành ra sao ở giai đoạn này, những việc cần làm ngay sau khi tuyên, và con đường đòi bồi thường, khôi phục danh dự. Đây là thông tin phổ thông; hồ sơ bồi thường oan sai nên có luật sư đồng hành.
Hai đường toà phúc thẩm có thể đi khi thấy bị cáo có thể không phạm tội
Khi bị cáo kêu oan và hội đồng xét xử phúc thẩm thấy bản án sơ thẩm có vấn đề về căn cứ buộc tội, toà có hai lựa chọn rất khác nhau. Đường thứ nhất là huỷ bản án sơ thẩm, tuyên bị cáo không có tội và đình chỉ vụ án. Đường này được chọn khi hồ sơ đã đủ để kết luận không có sự việc phạm tội, hoặc hành vi của bị cáo không cấu thành tội phạm.
Đường thứ hai là huỷ bản án sơ thẩm để điều tra lại hoặc xét xử lại, khi việc điều tra ở cấp dưới chưa đầy đủ mà phúc thẩm không bổ sung được, hoặc có vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng. Đường này không đồng nghĩa với vô tội: vụ án quay về để làm lại, và kết quả có thể theo hướng nào cũng được. Danh mục riêng về án hình sự bị huỷ để điều tra lại đã viết chi tiết đường này.
Ngoài ra, toà phúc thẩm cũng có thể huỷ án và đình chỉ vụ án vì những căn cứ khác như hết thời hiệu truy cứu, được đại xá, người bị buộc tội chưa đến tuổi chịu trách nhiệm hình sự. Những trường hợp này dừng vụ án nhưng không phải là tuyên không có tội, và hệ quả về bồi thường cũng khác. Vì vậy khi nhận bản án, câu đầu tiên cần đọc là căn cứ toà dùng để đình chỉ.
Căn cứ để tuyên không có tội
Theo nguyên lý của Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, toà tuyên bị cáo không có tội và đình chỉ vụ án khi có một trong hai căn cứ chính, kèm nguyên tắc chung về chứng minh:
- Không có sự việc phạm tội: sự việc bị buộc tội không xảy ra trên thực tế, ví dụ giả định tài sản được cho là bị chiếm đoạt thật ra vẫn nằm trong quyền quản lý của chủ.
- Hành vi không cấu thành tội phạm: sự việc có xảy ra, nhưng hành vi của bị cáo thiếu một trong các yếu tố cấu thành tội phạm, ví dụ không có lỗi, hoặc đây là quan hệ dân sự bị hình sự hoá.
- Không đủ và không thể làm sáng tỏ căn cứ buộc tội: theo nguyên tắc suy đoán vô tội, khi không đủ và không thể làm sáng tỏ căn cứ để buộc tội theo trình tự luật định, cơ quan có thẩm quyền phải kết luận người bị buộc tội không có tội.
Căn cứ thứ ba là chỗ tranh luận nhiều nhất ở phúc thẩm: khi chứng cứ còn thiếu, toà phải quyết định có thể làm sáng tỏ được (thì huỷ để điều tra lại) hay không thể làm sáng tỏ được nữa (thì kết luận không có tội). Người bào chữa thường tập trung lập luận chính vào ranh giới này.
Nguyên tắc suy đoán vô tội ở phúc thẩm
Suy đoán vô tội nghĩa là người bị buộc tội được coi là không có tội cho đến khi được chứng minh theo trình tự luật định và có bản án kết tội của toà án đã có hiệu lực pháp luật. Ở giai đoạn phúc thẩm, bản án sơ thẩm kết tội chưa có hiệu lực, nên nguyên tắc này vẫn bảo vệ bị cáo. Trách nhiệm chứng minh tội phạm thuộc về cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng; bị cáo có quyền nhưng không buộc phải chứng minh mình vô tội.
Trên thực tế, điều này có nghĩa là trong phần tranh luận, người bào chữa và bị cáo kêu oan không cần đưa ra một "câu chuyện thay thế" hoàn chỉnh. Chỉ ra được những mắt xích thiếu, mâu thuẫn giữa các chứng cứ buộc tội, chứng cứ được thu thập trái thủ tục, cũng là cách sử dụng nguyên tắc này.
Cần nói thêm: kêu oan ở phúc thẩm không có nghĩa là có thể chối mọi lời khai trước đó mà không giải thích. Hội đồng sẽ đánh giá toàn bộ chứng cứ; một lời phản cung không có lý do thuyết phục có thể làm yếu thêm vị trí của bị cáo.
Ngay sau khi toà tuyên không phạm tội
Bản án phúc thẩm có hiệu lực ngay từ ngày tuyên. Những việc nên làm trong những ngày đầu:
- Nếu đang bị tạm giam, bị cáo được trả tự do ngay tại phiên toà; gia đình mang theo giấy tờ tuỳ thân, quần áo, chuẩn bị phương tiện đưa về.
- Xin bản án phúc thẩm hoặc trích lục bản án tại toà đã xử; bản án là căn cứ quan trọng nhất cho mọi thủ tục sau.
- Đề nghị nhận lại giấy tờ, tài sản bị tạm giữ, thu giữ trong quá trình tố tụng mà bản án tuyên trả lại.
- Liên hệ nơi làm việc, nơi học tập (nếu đã bị đình chỉ công tác, buộc thôi việc vì bị khởi tố) để đề nghị khôi phục theo quy định.
- Ghi chép lại các khoản thiệt hại ngay khi còn nhớ rõ: số ngày bị tạm giữ, tạm giam, thu nhập bị mất, chi phí thuê luật sư, chi phí đi lại, chữa bệnh.
- Theo dõi khả năng bản án bị kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm; dù hiếm, điều này vẫn có thể xảy ra trong thời hạn luật định.
Đòi bồi thường và khôi phục danh dự
Người bị tuyên không có tội có quyền yêu cầu Nhà nước bồi thường theo Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước. Bảng dưới tóm tắt những nội dung chính ở mức nguyên lý; thời hiệu, cách tính và hồ sơ cụ thể cần đối chiếu văn bản hiện hành.
| Nội dung | Ý chính | Lưu ý |
|---|---|---|
| Ai có quyền yêu cầu | Người bị tạm giữ, tạm giam, khởi tố, truy tố, xét xử oan; người thừa kế nếu người bị oan đã chết | Có thể uỷ quyền cho người khác |
| Văn bản làm căn cứ | Bản án hoặc quyết định xác định người đó không thực hiện hành vi phạm tội, hành vi không cấu thành tội phạm | Đình chỉ vì hết thời hiệu, đại xá thường không thuộc diện này |
| Cơ quan giải quyết bồi thường | Được luật xác định theo từng tình huống; khi phúc thẩm tuyên không có tội, thường là toà án đã xử sơ thẩm | Hỏi chính toà án đó hoặc người bào chữa để gửi đúng nơi |
| Thiệt hại được bồi thường | Tài sản bị xâm phạm, thu nhập thực tế bị mất, thiệt hại vật chất do sức khoẻ bị xâm phạm, tổn thất tinh thần, một số chi phí khác theo luật | Cần chứng từ cho từng khoản |
| Khôi phục danh dự | Xin lỗi, cải chính công khai theo hình thức luật quy định | Người bị oan có thể chọn có hoặc không tổ chức công khai |
| Thời hiệu | Có thời hiệu yêu cầu bồi thường tính từ khi nhận văn bản làm căn cứ | Nên làm sớm, không để quá lâu |
Quy trình thường gồm nộp đơn kèm văn bản làm căn cứ và chứng cứ thiệt hại, cơ quan giải quyết xác minh, thương lượng mức bồi thường, ra quyết định giải quyết. Không đồng ý với kết quả, người yêu cầu có quyền khởi kiện ra toà án theo quy định.
Đọc bản án tuyên không có tội
Bản án loại này có hai chỗ cần đọc kỹ. Phần nhận định cho biết toà dựa vào căn cứ nào: không có sự việc phạm tội, hành vi không cấu thành tội phạm, hay không đủ và không thể làm sáng tỏ căn cứ buộc tội. Căn cứ được ghi rõ ràng giúp hồ sơ yêu cầu bồi thường về sau ít bị tranh cãi. Phần quyết định cho biết toà huỷ bản án sơ thẩm ra sao, đình chỉ vụ án đối với ai, xử lý vật chứng, biện pháp ngăn chặn và án phí thế nào.
Với vụ án nhiều bị cáo, có thể chỉ một người được tuyên không có tội, những người khác vẫn bị kết án. Người được tuyên không có tội cũng có quyền kháng cáo về lý do bản án dùng để tuyên họ không có tội ở cấp sơ thẩm; ở cấp phúc thẩm, nếu thấy lý do ghi chưa đúng, việc xử lý thuộc con đường đặc biệt và nên hỏi luật sư.
Khi nào cần luật sư và kỳ vọng thực tế
Vụ án đi tới mức phúc thẩm tuyên không có tội hầu như luôn đã có người bào chữa. Phần sau đó, đòi bồi thường oan, cũng nên có người làm nghề đồng hành, vì việc xác định cơ quan giải quyết, tính các khoản thiệt hại, thương lượng mức bồi thường đòi hỏi am hiểu luật chuyên ngành. Nếu bạn chưa có người hỗ trợ ở giai đoạn này, có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được định hướng hồ sơ trước, rồi quyết định có cần người đại diện thương lượng hay không.
Về kỳ vọng, khoản bồi thường được tính theo luật, dựa trên thiệt hại thực tế có chứng cứ, không phải theo cảm nhận về mức độ oan ức. Những thiệt hại khó định lượng như cơ hội nghề nghiệp bị mất thường khó được chấp nhận đầy đủ. Ngược lại, việc xin lỗi, cải chính công khai có ý nghĩa lớn với danh dự của người bị oan và gia đình, và là quyền được luật bảo đảm.
Câu hỏi thường gặp
Toà phúc thẩm tuyên không có tội thì có được thả ngay không?
Có. Bản án phúc thẩm có hiệu lực từ ngày tuyên; người đang bị tạm giam được trả tự do ngay tại phiên toà, trừ trường hợp họ bị tạm giam vì một tội phạm khác trong vụ án khác.
Huỷ án để điều tra lại có phải là được minh oan không?
Không. Huỷ án để điều tra lại chỉ có nghĩa là bản án sơ thẩm không còn, vụ án quay về để làm rõ thêm. Kết quả vòng sau có thể là đình chỉ, có thể là kết tội lại. Chỉ khi có bản án hoặc quyết định xác định không có tội thì mới có căn cứ đòi bồi thường oan.
Đình chỉ vì hết thời hiệu có được bồi thường oan không?
Thông thường không, vì đình chỉ vì hết thời hiệu hoặc đại xá không xác định người đó không phạm tội. Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước đặt căn cứ bồi thường gắn với việc xác định không thực hiện hành vi phạm tội hoặc hành vi không cấu thành tội phạm.
Bản án tuyên không phạm tội có bị Viện kiểm sát kháng nghị không?
Bản án phúc thẩm có hiệu lực ngay và không còn bị kháng cáo, kháng nghị theo thủ tục phúc thẩm. Viện kiểm sát có thẩm quyền vẫn có thể kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm nếu cho rằng có vi phạm pháp luật nghiêm trọng, trong thời hạn luật định, dù trường hợp này hiếm.
Người bị oan đã mất thì gia đình có đòi bồi thường được không?
Có. Người thừa kế của người bị thiệt hại có quyền yêu cầu bồi thường theo quy định. Gia đình cần giấy tờ chứng minh quan hệ thừa kế, văn bản làm căn cứ yêu cầu bồi thường và chứng cứ về thiệt hại.
Có được yêu cầu xin lỗi công khai tại nơi cư trú không?
Luật quy định việc xin lỗi, cải chính công khai, trong đó có hình thức tổ chức tại nơi cư trú hoặc nơi làm việc của người bị thiệt hại và đăng báo theo quy định. Người bị oan có quyền đề nghị hoặc không đề nghị tổ chức công khai.