Tái thẩm là thủ tục xem xét lại bản án đã có hiệu lực pháp luật khi phát hiện tình tiết mới có thể làm thay đổi cơ bản nội dung bản án, mà toà và các bên không thể biết được khi giải quyết vụ án. Khác với giám đốc thẩm, tái thẩm không đi tìm lỗi trong cách toà đã xử; nó thừa nhận rằng với những gì có trong hồ sơ lúc đó, toà có thể đã xử hợp lý, nhưng sự thật đầy đủ chỉ lộ ra sau.
Chữ khó nhất trong tái thẩm là “tình tiết mới”. Nhiều người hiểu nó là bất kỳ giấy tờ nào chưa nộp cho toà, và vì vậy thất vọng khi nhận câu trả lời không có căn cứ. Bài này giải thích bốn căn cứ tái thẩm theo luật tố tụng dân sự, cách phân biệt với giám đốc thẩm, những gì không được coi là tình tiết mới và cách thông báo cho người có thẩm quyền.
Giám đốc thẩm và tái thẩm khác nhau thế nào
Hai thủ tục đều là con đường đặc biệt sau bản án có hiệu lực, cùng do người có thẩm quyền kháng nghị khởi động, nhưng trả lời hai câu hỏi khác nhau.
| Tiêu chí | Giám đốc thẩm | Tái thẩm |
|---|---|---|
| Câu hỏi đặt ra | Toà đã xử sai so với hồ sơ và pháp luật không | Có sự thật mới nào làm bản án không còn đúng không |
| Nguồn của sai sót | Nằm trong cách toà xử: thủ tục, đánh giá, áp dụng luật | Nằm ngoài hồ sơ lúc xử: tình tiết chưa ai biết, chứng cứ giả, người tiến hành tố tụng làm sai lệch |
| Người khởi động | Người có thẩm quyền kháng nghị, trên cơ sở đơn hoặc tự phát hiện | Người có thẩm quyền kháng nghị, trên cơ sở thông báo tình tiết mới hoặc tự phát hiện |
| Mốc thời hạn | Tính từ ngày bản án có hiệu lực | Gắn với thời điểm người có thẩm quyền biết được căn cứ tái thẩm |
| Kết quả thường gặp | Giữ nguyên, huỷ để xử lại, huỷ và đình chỉ, có trường hợp sửa | Giữ nguyên, huỷ để xét xử sơ thẩm lại, huỷ và đình chỉ |
Thời hạn cụ thể của từng thủ tục, bạn đối chiếu bài riêng về mốc thời hạn và văn bản hiện hành. Điều cần nhớ ở đây: chọn sai thủ tục thì lá đơn đi sai luồng, và người nghiên cứu sẽ đánh giá nó theo tiêu chí của thủ tục kia.
Bốn căn cứ tái thẩm, kèm ví dụ giả định
Tình tiết quan trọng mới được phát hiện. Một sự việc đã tồn tại khi toà xử nhưng đương sự không thể biết được. Ví dụ giả định: sau khi bản án chia di sản có hiệu lực, gia đình tìm thấy trong nhà người đã mất một bản di chúc hợp lệ được lập ở văn phòng công chứng, mà không ai trong các bên biết tới.
Kết luận giám định, lời dịch không đúng sự thật hoặc có giả mạo chứng cứ. Có cơ sở chứng minh chứng cứ mà toà dựa vào là giả hoặc sai. Ví dụ giả định: giấy vay tiền là căn cứ chính của bản án, sau đó cơ quan có thẩm quyền xác định chữ ký trên đó bị giả mạo.
Người tiến hành tố tụng cố ý làm sai lệch hồ sơ hoặc cố ý kết luận trái pháp luật. Thẩm phán, hội thẩm, kiểm sát viên, thẩm tra viên, thư ký toà án cố ý làm sai lệch hồ sơ vụ án. Căn cứ này cần được xác định bằng kết quả xử lý có thẩm quyền, không phải bằng nghi ngờ của đương sự.
Bản án, quyết định làm căn cứ đã bị huỷ. Toà đã dựa vào một bản án, quyết định của toà án hoặc quyết định của cơ quan nhà nước khác để giải quyết vụ án, rồi bản án, quyết định đó bị huỷ bỏ. Ví dụ giả định: bản án tranh chấp đất dựa vào một giấy chứng nhận, sau đó giấy chứng nhận bị huỷ theo một bản án hành chính.
Tình tiết mới thế nào mới đủ
Một tình tiết đủ để tái thẩm phải hội đủ ba điều. Thứ nhất, nó đã tồn tại vào thời điểm toà giải quyết vụ án; sự việc xảy ra sau bản án, chẳng hạn giá đất tăng hay một bên đổi ý, không phải tình tiết mới theo nghĩa này. Thứ hai, đương sự đã không thể biết được nó trong quá trình giải quyết; nếu bạn biết mà không nộp, hoặc lẽ ra có thể biết nếu chịu tìm, căn cứ này rất yếu. Thứ ba, nó phải quan trọng tới mức có thể làm thay đổi cơ bản nội dung bản án, không chỉ bổ sung thêm một chi tiết.
Điều thứ hai thường là chỗ đơn bị bác. Người đề nghị cần giải thích vì sao trước đó không thể biết: tài liệu nằm trong tay người khác và bị giấu, nằm ở nơi bạn không có quyền tiếp cận, hoặc chỉ được tạo ra công khai sau khi vụ án kết thúc dù nội dung có từ trước. Lời giải thích càng cụ thể, kèm chứng cứ về việc bạn đã tìm mà không có, càng thuyết phục.
Điều thứ ba đòi hỏi bạn nối được tình tiết mới với kết quả bản án. Hãy tự viết ra: nếu toà biết điều này thì phần nào của phần quyết định sẽ khác đi, khác như thế nào. Nếu không trả lời được, có thể tình tiết đó có ý nghĩa với bạn nhưng chưa đủ để tái thẩm.
Những thứ thường bị nhầm là tình tiết mới
Danh sách dưới đây gom những tài liệu, sự việc hay được nêu trong thông báo tái thẩm nhưng ít khi đáp ứng điều kiện.
- Giấy tờ bạn đã có từ trước nhưng quên hoặc không muốn nộp ở sơ thẩm, phúc thẩm.
- Lời khai mới của người làm chứng đã từng khai ở toà, nay nói khác đi mà không có chứng cứ đi kèm.
- Ý kiến của một chuyên gia về cách đánh giá chứng cứ đã có trong hồ sơ.
- Sự thay đổi hoàn cảnh sau bản án: mất việc, ốm đau, giá tài sản thay đổi.
- Một bản án khác trong vụ tương tự được xử theo hướng ngược lại.
- Văn bản pháp luật mới ban hành sau khi bản án có hiệu lực.
- Nghi ngờ thẩm phán thiên vị mà chưa có kết luận của cơ quan có thẩm quyền.
Một số trong các trường hợp trên có thể có hướng giải quyết khác. Chẳng hạn thay đổi hoàn cảnh nuôi con có thể là cơ sở yêu cầu thay đổi người trực tiếp nuôi con bằng một vụ việc mới, chứ không phải tái thẩm bản án cũ. Chọn đúng con đường quan trọng hơn cố ép vào tái thẩm.
Tái thẩm trong vụ án hình sự và hành chính
Bộ luật tố tụng hình sự cũng có thủ tục tái thẩm với cùng tinh thần: tình tiết mới được phát hiện có thể làm thay đổi cơ bản nội dung bản án mà toà không biết được khi ra bản án. Các dạng hay được nêu là lời khai của người làm chứng, kết luận giám định, lời dịch được xác định rõ ràng là không đúng sự thật; người tiến hành tố tụng cố ý kết luận trái pháp luật; hoặc những tình tiết khác làm cho bản án không còn đúng. Với án hình sự, tái thẩm có thể theo hướng có lợi lẫn bất lợi cho người bị kết án, và luật đặt điều kiện thời gian riêng cho từng hướng.
Trong tố tụng hành chính, căn cứ tái thẩm gần giống tố tụng dân sự. Một tình huống đặc thù là quyết định hành chính làm căn cứ cho bản án dân sự sau đó bị toà án hành chính huỷ, khi ấy bản án dân sự có thể rơi vào căn cứ thứ tư nêu ở trên. Ngược lại, bản án hành chính cũng có thể bị xem lại khi giấy tờ mà nó dựa vào được xác định là giả.
Dù là loại án nào, nguyên tắc chung không đổi: người phát hiện tình tiết mới thông báo, còn quyền kháng nghị thuộc về người có thẩm quyền. Bạn đối chiếu bộ luật tố tụng tương ứng, bản hiện hành, cho đúng loại án của mình.
Thông báo tình tiết mới cho người có thẩm quyền
Luật tố tụng dân sự cho phép đương sự và cơ quan, tổ chức, cá nhân khác phát hiện tình tiết mới và thông báo bằng văn bản cho người có thẩm quyền kháng nghị. Các bước gợi ý:
- Thu thập bản gốc hoặc bản sao hợp lệ của tài liệu thể hiện tình tiết mới; ghi lại bạn tìm thấy nó khi nào, ở đâu, trong hoàn cảnh nào.
- Nếu căn cứ là chứng cứ giả hay người tiến hành tố tụng làm sai lệch, kèm theo văn bản kết luận của cơ quan có thẩm quyền đã xác định điều đó.
- Viết văn bản thông báo: ghi bản án liên quan, mô tả tình tiết mới, giải thích vì sao trước đó không thể biết, nêu tình tiết làm thay đổi phần nào của bản án.
- Gửi tới chánh án toà án hoặc viện trưởng viện kiểm sát có thẩm quyền kháng nghị đối với bản án đó theo phân cấp hiện hành.
- Giữ giấy xác nhận hoặc biên lai gửi; ghi lại ngày bạn biết được tình tiết, vì mốc thời gian liên quan tới thời hạn.
- Theo dõi kết quả và sẵn sàng cung cấp bản gốc khi được yêu cầu.
Kết quả của tái thẩm và kỳ vọng thực tế
Nếu người có thẩm quyền kháng nghị, vụ án được đưa ra hội đồng tái thẩm. Hội đồng có thể không chấp nhận kháng nghị và giữ nguyên bản án, huỷ bản án để xét xử sơ thẩm lại, hoặc huỷ bản án và đình chỉ giải quyết vụ án. Khi bản án bị huỷ để xử lại, vụ án quay về từ đầu ở cấp sơ thẩm, các bên tham gia lại đầy đủ, có quyền kháng cáo bản án mới.
Tái thẩm hiếm hơn giám đốc thẩm, vì điều kiện của tình tiết mới khá chặt. Đừng kỳ vọng mọi tài liệu tìm được sau phiên toà đều mở lại vụ án. Nhưng khi có thật một tình tiết hội đủ ba điều kiện ở trên, đây là con đường mà luật dành riêng cho bạn, và cần làm sớm.
Trong lúc chờ, bản án đang có hiệu lực vẫn được thi hành, trừ khi người có thẩm quyền quyết định hoãn hoặc tạm đình chỉ thi hành theo luật. Với những vụ có nguy cơ tài sản bị chuyển dịch không lấy lại được, nên trình bày rõ điều này trong văn bản thông báo và hỏi người làm nghề về các biện pháp phù hợp.
Câu hỏi thường gặp
Tái thẩm và giám đốc thẩm có thể làm cùng lúc không?
Có thể có trường hợp một bản án vừa có sai sót trong cách xử vừa có tình tiết mới. Khi đó nên trình bày tách bạch hai nhóm lý do, ghi rõ nhóm nào đề nghị theo thủ tục nào. Người có thẩm quyền sẽ xem xét theo căn cứ của từng thủ tục. Nên có người làm nghề giúp sắp xếp.
Tìm được chứng cứ mới sau phúc thẩm nhưng trước đó mình đã có thể tìm thì sao?
Nếu bạn có thể biết hoặc có trong tay tài liệu đó trong quá trình giải quyết vụ án mà không nộp, điều kiện không thể biết được của tình tiết mới khó đáp ứng. Bạn vẫn có thể thông báo, nhưng phải giải thích thật cụ thể vì sao trước đó không thể tiếp cận được.
Ai có quyền phát hiện và thông báo tình tiết mới?
Theo luật tố tụng dân sự, đương sự và cả cơ quan, tổ chức, cá nhân khác đều có quyền phát hiện tình tiết mới và thông báo bằng văn bản cho người có thẩm quyền kháng nghị. Viện kiểm sát, toà án khi phát hiện cũng phải thông báo cho người có thẩm quyền. Quyền quyết định kháng nghị vẫn thuộc về người có thẩm quyền.
Bản án hình sự có tái thẩm không?
Có. Bộ luật tố tụng hình sự cũng có thủ tục tái thẩm khi phát hiện tình tiết mới có thể làm thay đổi cơ bản nội dung bản án mà toà không biết khi xử, chẳng hạn lời khai, kết luận giám định được xác định là không đúng sự thật. Căn cứ và trình tự cụ thể bạn đối chiếu bộ luật hiện hành.
Tái thẩm có làm tình hình xấu hơn cho người đề nghị không?
Có thể. Khi bản án bị huỷ để xét xử lại, vụ án được giải quyết lại từ đầu dựa trên toàn bộ chứng cứ, kể cả những gì bất lợi cho người đề nghị. Kết quả lần xử mới không đảm bảo tốt hơn. Vì vậy cần cân nhắc kỹ, có người làm nghề đánh giá toàn bộ hồ sơ trước khi thông báo.