Chủ tài sản bị tịch thu hoặc bị kê biên trong vụ án hình sự mà không phải là bị cáo có thể tham gia vụ án với tư cách người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan và kháng cáo phần quyết định về tài sản đó. Ở phúc thẩm, toà xem tài sản có phải công cụ, phương tiện phạm tội hay tiền, vật do phạm tội mà có không, chủ tài sản có lỗi trong việc để người phạm tội sử dụng không, và quyền sở hữu được chứng minh đến đâu.
Tình huống rất đời thường: cho bạn mượn xe máy, bạn dùng xe vận chuyển hàng cấm; vợ bị kê biên nhà vì chồng phạm tội; công ty bị thu giữ máy móc vì nhân viên dùng vào việc phạm pháp. Bài viết giải thích các nguyên tắc xử lý vật chứng theo luật tố tụng hình sự và Bộ luật Hình sự, cách đọc phần quyết định về vật chứng trong bản án, chứng cứ cần chuẩn bị và những giới hạn thực tế.
Các loại vật chứng và hướng xử lý thường gặp
Bản án hình sự luôn có một phần riêng về xử lý vật chứng. Bảng dưới tóm tắt các nhóm theo nguyên lý của Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 và Bộ luật Hình sự; cách áp dụng với từng vụ do toà quyết định.
| Loại tài sản | Hướng xử lý theo nguyên tắc | Ví dụ giả định |
|---|---|---|
| Công cụ, phương tiện dùng vào việc phạm tội | Tịch thu nộp ngân sách hoặc tiêu huỷ | Xe dùng để vận chuyển hàng cấm |
| Tiền, tài sản do phạm tội mà có | Tịch thu, hoặc trả lại cho người bị hại | Tiền thu được từ việc lừa đảo |
| Vật cấm lưu hành | Tịch thu, tiêu huỷ | Hàng cấm thu được |
| Tài sản bị người phạm tội chiếm đoạt hoặc sử dụng trái phép | Trả lại chủ sở hữu, người quản lý hợp pháp | Xe bị trộm rồi dùng để phạm tội khác |
| Tài sản của người khác mà người đó có lỗi khi để người phạm tội sử dụng | Có thể bị tịch thu | Chủ xe biết rõ người mượn dùng xe để buôn hàng cấm |
| Tài sản không liên quan đến tội phạm | Trả lại cho chủ | Điện thoại cá nhân bị thu giữ khi khám xét nhưng không chứa chứng cứ |
Chữ then chốt với người cho mượn tài sản là "có lỗi". Nếu chủ tài sản không biết và không buộc phải biết người mượn dùng tài sản để phạm tội, nguyên tắc là trả lại; nếu biết hoặc buộc phải biết, tài sản có thể bị tịch thu.
Ai được kháng cáo phần vật chứng
Bị cáo có quyền kháng cáo phần quyết định về tài sản của mình. Người không phải bị cáo nhưng có quyền lợi bị ảnh hưởng, như chủ xe, người đồng sở hữu, vợ hoặc chồng của bị cáo, doanh nghiệp có tài sản bị thu giữ, được toà đưa vào vụ án với tư cách người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan và có quyền kháng cáo phần quyết định có liên quan đến quyền lợi, nghĩa vụ của họ.
Vấn đề hay gặp là chủ tài sản không được đưa vào vụ án từ sơ thẩm, chỉ biết khi bản án đã tuyên tịch thu. Trường hợp này, họ vẫn có thể gửi đơn kháng cáo nếu còn thời hạn và trình bày việc mình là chủ sở hữu; việc toà sơ thẩm bỏ sót người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan cũng có thể là căn cứ để toà phúc thẩm xem xét, kể cả huỷ phần quyết định đó để giải quyết lại.
Nếu bản án đã có hiệu lực mà chủ tài sản chưa từng được tham gia, con đường còn lại là đề nghị xem xét theo thủ tục đặc biệt, hoặc yêu cầu giải quyết theo quy định của pháp luật về thi hành án khi tài sản chưa bị xử lý. Những con đường này phức tạp hơn nhiều, nên khi biết tài sản của mình liên quan đến một vụ án, bạn nên chủ động liên hệ cơ quan đang thụ lý càng sớm càng tốt.
Chứng cứ chủ tài sản nên chuẩn bị
Quyền sở hữu. Giấy đăng ký xe, hợp đồng mua bán, hoá đơn, giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, sổ sách tài sản của doanh nghiệp. Tài sản đứng tên người khác nhưng bạn là chủ thật thì cần thêm chứng cứ về việc mua, trả tiền.
Hoàn cảnh cho mượn, cho thuê. Tin nhắn, hợp đồng thuê, lời khai của người làm chứng cho thấy người mượn nói mục đích gì khi mượn. Chứng cứ cho thấy bạn tin người mượn dùng vào việc bình thường là cốt lõi.
Không có lỗi. Lời khai của chính bị cáo trong hồ sơ thường quan trọng: nếu bị cáo khai không nói cho chủ tài sản biết mục đích phạm tội, đây là chứng cứ có lợi. Bạn có thể đề nghị toà xem lại lời khai này.
Phần sở hữu trong tài sản chung. Với tài sản chung của vợ chồng hay đồng sở hữu, chứng cứ về nguồn tiền hình thành, công sức đóng góp giúp xác định phần không liên quan tới tội phạm.
Tài sản bị chiếm đoạt. Đơn trình báo mất trộm, quyết định khởi tố vụ trộm cắp (nếu có), chứng cứ cho thấy tài sản bị lấy trái phép trước khi bị dùng để phạm tội.
Tài sản chung vợ chồng và kê biên để bảo đảm thi hành án
Ngoài tịch thu vật chứng, bản án hình sự có thể tiếp tục kê biên tài sản của bị cáo để bảo đảm việc bồi thường, phạt tiền hoặc thi hành các nghĩa vụ tài sản khác. Khi tài sản bị kê biên là tài sản chung của vợ chồng, người vợ hoặc chồng không liên quan đến tội phạm có quyền đề nghị xác định phần của mình. Toà chỉ được xử lý phần tài sản thuộc về bị cáo để thi hành nghĩa vụ của bị cáo.
Trong thực tế, việc chia phần tài sản chung thường được giải quyết ở giai đoạn thi hành án dân sự, khi cơ quan thi hành án thông báo cho người có chung quyền sở hữu và tạo điều kiện để họ yêu cầu chia hoặc khởi kiện xác định phần. Nhưng nếu bản án hình sự đã quyết định tịch thu toàn bộ một tài sản chung như là vật chứng, người vợ hoặc chồng cần kháng cáo ngay phần đó ở phúc thẩm, vì sau khi bản án có hiệu lực, việc sửa lại khó hơn nhiều.
Ví dụ giả định: chồng dùng chiếc ô tô chung để vận chuyển hàng cấm mà vợ không biết. Bản án sơ thẩm tịch thu ô tô. Người vợ kháng cáo, chứng minh xe là tài sản chung và mình không biết việc sử dụng trái phép. Toà phúc thẩm sẽ xem xét có tịch thu toàn bộ hay xử lý theo cách khác bảo vệ phần của người vợ, tuỳ hồ sơ.
Đọc phần quyết định về vật chứng trong bản án
Phần xử lý vật chứng thường nằm gần cuối phần quyết định của bản án hình sự, liệt kê từng tài sản kèm hướng xử lý: tịch thu nộp ngân sách, tịch thu tiêu huỷ, trả lại cho ai, tiếp tục tạm giữ để bảo đảm thi hành án. Mô tả tài sản thường dẫn theo biên bản thu giữ và biên bản giao nhận vật chứng giữa các cơ quan, kèm biển số, số khung, số máy với xe, hoặc số tiền với tiền mặt.
Khi đọc, chủ tài sản nên kiểm tra ba điều. Một là tài sản của mình có được mô tả đúng không, vì sai số khung, số máy có thể gây khó khi nhận lại. Hai là hướng xử lý ghi gì, và phần nhận định phía trên giải thích lý do ra sao: toà cho rằng đây là phương tiện phạm tội, hay cho rằng chủ có lỗi. Ba là tên mình có xuất hiện trong bản án với tư cách người tham gia tố tụng hay không; nếu không, đó là điểm cần nêu trong đơn kháng cáo.
Toà phúc thẩm có thể quyết định gì với phần vật chứng
Khi phần xử lý vật chứng bị kháng cáo, bản án phúc thẩm thường rơi vào một trong các hướng sau:
- Giữ nguyên quyết định tịch thu hoặc tiêu huỷ khi xác định tài sản là công cụ, phương tiện phạm tội và chủ tài sản có lỗi.
- Sửa quyết định, trả lại tài sản cho chủ sở hữu hợp pháp khi chứng minh được tài sản bị sử dụng trái phép hoặc chủ không có lỗi.
- Sửa một phần, ví dụ tịch thu phần của bị cáo trong tài sản chung, trả lại phần của người khác hoặc giao người khác nhận lại tài sản và thanh toán phần giá trị tương ứng, tuỳ tình huống.
- Tiếp tục tạm giữ, kê biên để bảo đảm thi hành án thay vì tịch thu.
- Huỷ phần quyết định về vật chứng để giải quyết lại khi cấp sơ thẩm chưa đưa chủ tài sản vào tham gia tố tụng hoặc chưa làm rõ quyền sở hữu.
Nguyên tắc không làm xấu hơn tình trạng của bị cáo vẫn áp dụng: nếu chỉ bị cáo kháng cáo, toà phúc thẩm không thể tịch thu thêm tài sản mà sơ thẩm chưa tịch thu.
Nhận lại tài sản sau bản án phúc thẩm
Nếu bản án phúc thẩm tuyên trả lại tài sản, việc nhận lại thường đi qua các bước sau:
- Xin bản án phúc thẩm hoặc trích lục phần quyết định về vật chứng tại toà đã xét xử.
- Xác định tài sản đang được bảo quản ở đâu: kho vật chứng của cơ quan thi hành án dân sự, cơ quan điều tra, hay nơi khác theo biên bản giao nhận.
- Liên hệ cơ quan thi hành án dân sự có thẩm quyền để làm thủ tục trả lại vật chứng, mang theo giấy tờ tuỳ thân, giấy tờ sở hữu.
- Kiểm tra tình trạng tài sản khi nhận, đối chiếu biên bản thu giữ ban đầu, ghi lại hư hỏng phát sinh (nếu có) vào biên bản giao nhận.
- Nếu tài sản bị hư hỏng, mất mát trong quá trình bảo quản do lỗi của cơ quan có trách nhiệm, tìm hiểu quyền yêu cầu bồi thường theo pháp luật về trách nhiệm bồi thường của Nhà nước.
Câu hỏi thường gặp
Cho bạn mượn xe, bạn dùng xe phạm tội thì xe có bị tịch thu không?
Nếu bạn không biết và không buộc phải biết người mượn dùng xe để phạm tội, theo nguyên tắc xe được trả lại cho bạn. Nếu bạn biết mà vẫn cho mượn, xe có thể bị tịch thu. Toà dựa vào lời khai, tin nhắn và hoàn cảnh cho mượn để đánh giá.
Không được toà mời tham gia vụ án nhưng xe bị tịch thu thì làm gì?
Nếu bản án chưa có hiệu lực, bạn gửi đơn kháng cáo trình bày việc mình là chủ sở hữu và chưa được tham gia tố tụng. Nếu bản án đã có hiệu lực, bạn có thể đề nghị xem xét theo thủ tục đặc biệt; nên nhờ luật sư vì thủ tục này phức tạp.
Tiền trong tài khoản bị phong toả vì vụ án có lấy lại được không?
Nếu chứng minh được tiền không liên quan đến tội phạm và không cần để bảo đảm thi hành nghĩa vụ của bị cáo, toà có thể quyết định trả lại hoặc huỷ biện pháp phong toả. Cần sao kê và chứng cứ về nguồn tiền.
Vợ không liên quan thì nhà chung có bị kê biên toàn bộ không?
Toà và cơ quan thi hành án chỉ được xử lý phần tài sản thuộc về bị cáo để thi hành nghĩa vụ của bị cáo. Người vợ có quyền yêu cầu xác định phần của mình; nếu không thoả thuận được thì có thể yêu cầu toà giải quyết.
Điện thoại bị thu giữ khi khám xét bao giờ được trả?
Nếu điện thoại không phải là vật chứng hoặc không còn cần cho việc giải quyết vụ án, chủ sở hữu có thể đề nghị trả lại ngay trong quá trình tố tụng. Nếu là vật chứng, việc xử lý được quyết định trong bản án.
Tài sản được trả nhưng đã hư hỏng thì có đòi bồi thường được không?
Có thể, nếu hư hỏng do lỗi của cơ quan có trách nhiệm bảo quản. Người bị thiệt hại tìm hiểu thủ tục yêu cầu bồi thường theo Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước; cần biên bản thu giữ ban đầu và biên bản giao nhận khi trả.