Khi án hình sự bị huỷ để xét xử lại, vụ án không quay về khâu điều tra mà về toà án cấp sơ thẩm để mở một phiên toà mới với hội đồng xét xử khác, trên nền hồ sơ điều tra, truy tố đã có. Lý do thường là sai sót ở chính giai đoạn xét xử sơ thẩm: thành phần hội đồng không đúng, phiên toà vi phạm nghiêm trọng thủ tục, hoặc những vấn đề cần xét xử lại mà cấp phúc thẩm không tự giải quyết được.
Câu hỏi đầu tiên của gia đình bị cáo thường là: con, chồng, cha mình có được về không. Câu hỏi của người bị hại là: khoản bồi thường đã được tuyên giờ ra sao. Bài viết trả lời theo nguyên lý của Bộ luật Tố tụng hình sự hiện hành, kèm những việc mỗi bên nên chuẩn bị cho phiên toà mới.
Những trường hợp toà phúc thẩm huỷ để xét xử lại
Căn cứ phổ biến nhất là vi phạm ở giai đoạn xét xử sơ thẩm. Thành phần hội đồng xét xử không đúng luật, chẳng hạn có người lẽ ra phải từ chối tham gia; bị cáo bị tước quyền bào chữa tại phiên toà; người bị hại không được triệu tập hợp lệ mà toà vẫn xử và quyết định về bồi thường; vụ án thuộc diện bắt buộc có người bào chữa nhưng phiên toà diễn ra khi người bào chữa vắng mặt mà không đúng thủ tục.
Một nhóm khác liên quan tới phạm vi xét xử. Khi có kháng nghị của Viện kiểm sát hoặc kháng cáo của người bị hại theo hướng bất lợi cho bị cáo, và toà phúc thẩm thấy cần xem xét lại theo hướng đó nhưng không tự sửa được, việc huỷ để xét xử lại có thể được đặt ra. Điều kiện cụ thể cho từng tình huống cần đối chiếu quy định hiện hành và tham khảo ý kiến người bào chữa.
Phân biệt với huỷ để điều tra lại: nếu hồ sơ điều tra đã đủ và vấn đề chỉ nằm ở cách xét xử, vụ án không cần quay về cơ quan điều tra. Phiên toà mới có thể dùng toàn bộ chứng cứ đã thu thập hợp lệ, xem xét lại tại phiên, và đưa ra phán quyết mới.
Bị cáo có tiếp tục bị tạm giam trong thời gian chờ xử lại không
Theo nguyên lý của luật tố tụng hình sự, khi huỷ bản án sơ thẩm để xét xử lại, nếu thấy cần tiếp tục tạm giam bị cáo, hội đồng xét xử phúc thẩm ra quyết định tạm giam cho tới khi toà án cấp sơ thẩm thụ lý lại vụ án. Sau đó, việc tạm giam hay áp dụng biện pháp ngăn chặn khác thuộc thẩm quyền của toà đang giải quyết lại, theo thời hạn và điều kiện luật định.
Không phải bị cáo nào cũng bị tạm giam. Người đang tại ngoại với biện pháp cấm đi khỏi nơi cư trú, bảo lĩnh hay đặt tiền để bảo đảm có thể tiếp tục như vậy nếu cơ quan có thẩm quyền thấy phù hợp. Gia đình có thể đề nghị thay đổi biện pháp ngăn chặn bằng văn bản, nêu căn cứ cụ thể như nhân thân tốt, nơi cư trú rõ ràng, đã khắc phục hậu quả, hoàn cảnh gia đình. Quyết định thuộc cơ quan có thẩm quyền.
Thời gian đã bị tạm giam, kể cả trong giai đoạn chờ xử lại, theo nguyên tắc chung được trừ vào thời hạn chấp hành hình phạt tù nếu bị cáo bị kết án tù. Nếu kết quả cuối cùng là bị cáo không có tội, người bị tạm giam oan có quyền yêu cầu bồi thường theo pháp luật về trách nhiệm bồi thường của Nhà nước.
Phiên toà xử lại có thể nặng hơn lần trước không
Nguyên tắc không làm xấu hơn. Khi chỉ có bị cáo hoặc người bào chữa kháng cáo theo hướng có lợi, toà phúc thẩm không được làm xấu hơn tình trạng của bị cáo. Tinh thần này thường được tính tới khi án bị huỷ chỉ do kháng cáo của bị cáo: lần xử lại không phải cơ hội để tăng nặng vô căn cứ.
Ngoại lệ khi có kháng nghị hoặc kháng cáo theo hướng bất lợi. Nếu Viện kiểm sát kháng nghị, hoặc người bị hại kháng cáo yêu cầu tăng hình phạt, áp dụng tội nặng hơn, tăng mức bồi thường, thì khả năng kết quả nặng hơn có thể được đặt ra trong phạm vi kháng nghị, kháng cáo đó.
Chứng cứ mới tại phiên xử lại. Phiên toà mới xem xét lại chứng cứ; nếu có tình tiết mới được làm rõ tại phiên, kết quả có thể thay đổi theo cả hai hướng. Đây là lý do bị cáo và người bào chữa cần chuẩn bị kỹ như một phiên sơ thẩm thật sự.
Không có câu trả lời chung. Mức độ rủi ro phụ thuộc lý do huỷ, ai đã kháng cáo, kháng nghị, và nội dung hồ sơ. Người bào chữa đọc bản án phúc thẩm sẽ đánh giá được phạm vi rủi ro cụ thể; không ai có thể hứa trước kết quả.
Người bị hại cần làm gì khi án bị huỷ
Với người bị hại, việc án bị huỷ đồng nghĩa phần bồi thường đã tuyên trong bản án sơ thẩm không còn là căn cứ thi hành. Khoản tiền gia đình bị cáo đã nộp để bồi thường, nếu đang được giữ tại cơ quan thi hành án hoặc đã chuyển cho bị hại, sẽ được xem xét lại trong bản án xử lại. Bị hại nên giữ mọi chứng từ đã nhận tiền.
Ở phiên toà mới, người bị hại vẫn là người tham gia tố tụng với đầy đủ quyền: được triệu tập, trình bày, đưa ra chứng cứ về thiệt hại, đề nghị mức bồi thường, có người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp. Nếu thiệt hại có thay đổi từ lần trước, như chi phí điều trị phát sinh thêm, bị hại nên chuẩn bị chứng từ mới để yêu cầu.
Bị hại cũng có thể là người đã kháng cáo dẫn tới huỷ án. Khi đó, phiên toà xử lại là cơ hội để trình bày đầy đủ hơn những gì lần trước chưa được xem xét. Nên tập trung vào chứng cứ và yêu cầu cụ thể, tránh để cảm xúc lấn át phần trình bày; hội đồng xét xử đánh giá dựa trên hồ sơ và tranh tụng tại phiên.
Bảng chuẩn bị cho phiên toà xử lại theo từng vai
Bảng gợi ý việc chuẩn bị cho từng người tham gia; danh sách cụ thể nên bàn với người bào chữa hoặc người bảo vệ quyền lợi.
| Vai | Nên chuẩn bị | Nên tránh |
|---|---|---|
| Bị cáo | Đọc lại cáo trạng và bản án phúc thẩm, chuẩn bị lời khai nhất quán, trao đổi với người bào chữa | Thay đổi lời khai không có căn cứ, trình bày tràn lan ngoài nội dung vụ án |
| Gia đình bị cáo | Giấy tờ nhân thân, chứng từ khắc phục hậu quả, xác nhận hoàn cảnh | Liên hệ riêng với người tiến hành tố tụng, tin lời hứa "lo" kết quả |
| Người bị hại | Chứng từ thiệt hại cập nhật, chứng từ đã nhận bồi thường, yêu cầu cụ thể | Gây áp lực ngoài phiên toà, đưa thông tin vụ án lên mạng xã hội |
| Người làm chứng | Nhớ lại sự việc, mang giấy tờ tuỳ thân khi được triệu tập | Trao đổi với các bên để thống nhất lời khai |
| Người bào chữa, người bảo vệ | Nghiên cứu lý do huỷ, đề nghị triệu tập người cần thiết, chuẩn bị luận cứ | Bỏ sót những vấn đề bản án phúc thẩm đã yêu cầu làm rõ |
Phiên toà xử lại được tổ chức như một phiên sơ thẩm đầy đủ. Mọi người tham gia nên có mặt đúng giờ, mang giấy triệu tập và giấy tờ tuỳ thân; vắng mặt không có lý do chính đáng có thể khiến phiên toà vẫn tiến hành hoặc bị hoãn, đều kéo dài thêm thời gian cho tất cả.
Theo dõi tiến độ trong khuôn khổ cho phép
Sau khi bản án huỷ được tuyên, hồ sơ cần thời gian để được chuyển về toà cấp sơ thẩm và thụ lý lại. Từ khi thụ lý, toà có thời hạn chuẩn bị xét xử theo luật tố tụng hình sự, có thể gia hạn trong một số trường hợp. Gia đình không cần nhớ con số, chỉ cần biết rằng mỗi bước đều có giới hạn thời gian và có quyền hỏi khi thấy quá lâu.
Cách theo dõi hợp lý là hỏi qua người bào chữa, vì họ có quyền tiếp cận thông tin tố tụng chính thức. Nếu không có người bào chữa, gia đình có thể hỏi tại bộ phận tiếp dân của toà, mang theo số bản án phúc thẩm, tên bị cáo. Câu hỏi nên ngắn gọn: hồ sơ đã được thụ lý lại chưa, thẩm phán nào được phân công, dự kiến lịch xét xử khi có.
Điều không nên làm là tìm gặp riêng thẩm phán, hội thẩm, kiểm sát viên ngoài các buổi làm việc theo thủ tục, hoặc nhờ người quen tác động. Những hành vi đó không giúp vụ án đi nhanh hơn, có thể gây bất lợi cho chính bị cáo, và trong một số trường hợp có thể bị xử lý theo pháp luật. Mọi đề nghị nên gửi bằng văn bản tới đúng cơ quan đang thụ lý.
Sau phiên toà xử lại
Bản án của phiên toà xử lại là bản án sơ thẩm mới. Bị cáo, người bị hại, người có quyền lợi liên quan và người đại diện hợp pháp của họ có quyền kháng cáo trong thời hạn luật định; Viện kiểm sát có quyền kháng nghị. Nếu không ai kháng cáo, kháng nghị, bản án có hiệu lực khi hết thời hạn.
Nhiều gia đình đã mệt mỏi sau một vòng sơ thẩm và một vòng phúc thẩm, nên dễ quyết định vội ở lần này. Hãy dành thời gian đọc kỹ bản án mới, so với bản án đã bị huỷ để thấy điều gì thay đổi, và cân nhắc kháng cáo dựa trên căn cứ thay vì cảm xúc. Người bào chữa có thể giúp đánh giá xem lần này có điểm nào đáng kháng cáo hay không.
Với bị cáo đang chấp hành biện pháp tạm giam, thời gian chờ đợi giữa các phiên toà là áp lực lớn cho cả gia đình. Giữ liên lạc theo quy định, chăm lo cho người ở nhà, và nhớ rằng mỗi bước của vụ án đều có thời hạn luật định; khi thấy quá hạn mà không có thông tin, gia đình có quyền hỏi bằng văn bản.
Câu hỏi thường gặp
Án hình sự bị huỷ để xét xử lại thì có phải điều tra lại không?
Không. Huỷ để xét xử lại nghĩa là hồ sơ điều tra, truy tố được coi là đủ để xét xử; vụ án quay về toà cấp sơ thẩm để mở phiên toà mới. Chỉ khi bản án huỷ để điều tra lại thì hồ sơ mới quay về Viện kiểm sát và cơ quan điều tra.
Gia đình có thể xin cho bị cáo tại ngoại trong thời gian chờ xử lại không?
Gia đình có thể làm đơn đề nghị thay đổi biện pháp ngăn chặn, như bảo lĩnh hoặc đặt tiền để bảo đảm, gửi cơ quan đang thụ lý vụ án. Đơn nên nêu căn cứ cụ thể. Việc chấp nhận hay không thuộc thẩm quyền của cơ quan đó, tuỳ tính chất vụ án và nhân thân bị cáo.
Hội đồng xét xử mới có biết lý do bản án cũ bị huỷ không?
Có. Bản án phúc thẩm nằm trong hồ sơ vụ án, nêu rõ lý do huỷ và những vấn đề cần lưu ý khi xét xử lại. Hội đồng xét xử mới phải khắc phục những vi phạm đã chỉ ra, nhưng tự đánh giá chứng cứ và quyết định nội dung.
Người bị hại đã nhận tiền bồi thường theo bản án cũ có phải trả lại không?
Không tự động phải trả lại. Bản án xử lại sẽ quyết định lại nghĩa vụ bồi thường và tính đến khoản đã nhận. Nếu mức bồi thường mới thấp hơn khoản đã nhận, phần chênh lệch sẽ được xử lý theo bản án mới. Nên giữ chứng từ để trình bày tại phiên.
Bị cáo có thể thay người bào chữa cho phiên xử lại không?
Có. Bị cáo hoặc người đại diện có quyền mời người bào chữa khác, hoặc thay đổi người bào chữa theo quy định. Người bào chữa mới cần làm thủ tục với cơ quan đang thụ lý và có thời gian nghiên cứu hồ sơ; nên quyết định sớm để không ảnh hưởng lịch phiên toà.
Phiên toà xử lại có được tổ chức công khai không?
Phiên toà xét xử nguyên tắc là công khai, trừ những trường hợp luật cho phép xét xử kín như để giữ bí mật nhà nước, bảo vệ người dưới 18 tuổi, giữ bí mật đời tư theo yêu cầu chính đáng. Tuyên án vẫn công khai theo quy định.