Khi bị hại hoặc bị cáo chỉ kháng cáo phần bồi thường, toà phúc thẩm xem lại phần trách nhiệm dân sự của bản án hình sự: các khoản thiệt hại, căn cứ tính, người phải trả và cách trả. Phần tội danh, hình phạt không bị kháng cáo, kháng nghị thường đã có hiệu lực và được thi hành độc lập, nên phiên phúc thẩm loại này về bản chất gần với một phiên xét xử tranh chấp tiền, chỉ khác ở chỗ nó nằm trong một vụ án hình sự.
Đây là loại phúc thẩm mà chứng từ quyết định gần như tất cả. Bài viết đi qua quan hệ giữa phần hình sự và phần dân sự, ai có quyền kháng cáo phần bồi thường, các khoản thiệt hại toà hay xem lại, chứng cứ cho từng khoản, các khả năng toà phúc thẩm có thể quyết định, và việc thoả thuận ngay tại phiên. Mức tiền cụ thể luôn tuỳ từng vụ; con số trong bài là ví dụ giả định.
Phần dân sự nằm trong bản án hình sự thế nào
Khi một tội phạm gây thiệt hại về sức khoẻ, tính mạng, tài sản hay danh dự, toà án xét xử vụ án hình sự giải quyết luôn việc bồi thường trong cùng bản án, để bị hại không phải khởi kiện một vụ dân sự riêng. Phần này được gọi là trách nhiệm dân sự trong vụ án hình sự, và áp dụng các nguyên tắc bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng của Bộ luật Dân sự: có thiệt hại thực tế thì bồi thường, bồi thường toàn bộ và kịp thời, các bên có thể thoả thuận về mức và cách bồi thường.
Trong một số trường hợp, khi chưa có điều kiện chứng minh đầy đủ thiệt hại và việc này không ảnh hưởng tới phần hình sự, toà có thể tách phần dân sự để giải quyết bằng một vụ án dân sự khác. Điều này thường gặp khi bị hại còn đang điều trị, chưa xác định được chi phí lâu dài.
Vì phần dân sự tách được, nó cũng có thể bị kháng cáo riêng. Khi chỉ phần này bị kháng cáo, phần hình phạt đi theo con đường thi hành án hình sự, còn phần bồi thường chờ kết quả phúc thẩm rồi mới đi tới thi hành án dân sự.
Ai kháng cáo phần bồi thường và hệ quả
Mỗi người trong vụ án có lợi ích khác nhau với phần bồi thường. Bảng dưới tóm tắt quyền kháng cáo và giới hạn toà phúc thẩm có thể đi tới.
| Người kháng cáo | Thường yêu cầu | Toà phúc thẩm có thể |
|---|---|---|
| Bị hại, người đại diện | Tăng mức bồi thường, bổ sung khoản bị bác | Giữ nguyên, tăng nếu có căn cứ, không tăng hình phạt vì kháng cáo này |
| Bị cáo | Giảm mức bồi thường, xem lại cách tính, chia lại trách nhiệm giữa các bị cáo | Giữ nguyên hoặc giảm; không tăng bồi thường khi chỉ bị cáo kháng cáo |
| Nguyên đơn dân sự (thường là tổ chức có tài sản bị thiệt hại) | Tăng mức bồi thường tài sản | Xem xét theo chứng cứ thiệt hại |
| Bị đơn dân sự (người phải bồi thường thay, như chủ sở hữu phương tiện, cha mẹ của bị cáo chưa thành niên) | Xem lại việc mình có phải bồi thường không, mức bao nhiêu | Giữ nguyên, sửa hoặc xác định lại người chịu trách nhiệm |
| Viện kiểm sát kháng nghị | Theo hướng nêu trong quyết định | Theo phạm vi kháng nghị |
Nguyên tắc không làm xấu hơn tình trạng bị cáo áp dụng cả với phần bồi thường: nếu chỉ bị cáo kháng cáo xin giảm, toà phúc thẩm không thể buộc bị cáo trả nhiều hơn.
Các khoản thiệt hại toà phúc thẩm hay xem lại
Với thiệt hại về sức khoẻ, tính mạng (nhóm hay gặp nhất trong án hình sự), các khoản thường bị tranh luận ở phúc thẩm gồm:
- Chi phí hợp lý cho việc cứu chữa, bồi dưỡng, phục hồi sức khoẻ: viện phí, thuốc, chi phí đi lại, chi phí phục hồi chức năng.
- Thu nhập thực tế bị mất hoặc giảm sút của bị hại trong thời gian điều trị, và của người chăm sóc bị hại.
- Tổn thất về tinh thần: luật cho phép các bên thoả thuận; không thoả thuận được thì toà quyết định trong mức trần tính theo bội số mức lương cơ sở do Bộ luật Dân sự đặt ra.
- Với trường hợp bị hại chết: chi phí mai táng hợp lý, tiền cấp dưỡng cho người mà bị hại có nghĩa vụ cấp dưỡng, tổn thất tinh thần của người thân.
- Thiệt hại về tài sản: giá trị tài sản bị mất, hư hỏng, chi phí sửa chữa, lợi ích gắn với việc sử dụng tài sản bị mất.
- Cách chia trách nhiệm bồi thường giữa các đồng phạm (liên đới hay theo phần) và việc trừ khoản đã bồi thường trước.
Tranh luận ở phúc thẩm hiếm khi là về nguyên tắc; thường là về con số và chứng từ. Vì vậy chuẩn bị chứng cứ là phần việc chính.
Chứng cứ cho từng khoản
Chi phí điều trị. Hoá đơn, biên lai của cơ sở y tế, đơn thuốc kèm hoá đơn mua thuốc, giấy ra viện, chỉ định tái khám. Chi phí ngoài chỉ định của bác sĩ thường bị xem xét chặt.
Thu nhập bị mất. Hợp đồng lao động, bảng lương, xác nhận của nơi làm việc về những ngày nghỉ; với lao động tự do, toà thường xem mức thu nhập trung bình của công việc tương tự tại địa phương nếu không có giấy tờ.
Thời gian điều trị kéo dài. Kết luận giám định, hồ sơ bệnh án, chỉ định điều trị dài hạn. Nếu sau sơ thẩm phát sinh thêm chi phí, đây là chứng cứ mới cho yêu cầu tăng bồi thường.
Thiệt hại tài sản. Kết luận định giá trong hồ sơ, hoá đơn mua, báo giá sửa chữa. Bên muốn định giá lại ở phúc thẩm cần nêu lý do vì sao kết quả cũ không đúng.
Khoản đã trả. Bị cáo đã bồi thường một phần thì cần biên nhận rõ ràng hoặc biên lai của cơ quan thi hành án dân sự để được trừ, tránh trả hai lần.
Toà phúc thẩm có thể quyết định gì
Với phần bồi thường bị kháng cáo, hội đồng xét xử phúc thẩm có thể giữ nguyên, sửa tăng (khi bị hại hoặc nguyên đơn dân sự kháng cáo và có căn cứ), sửa giảm (khi người phải bồi thường kháng cáo và có căn cứ), hoặc huỷ phần dân sự để giải quyết lại khi việc thu thập chứng cứ ở sơ thẩm chưa đầy đủ mà phúc thẩm không bổ sung được. Toà cũng có thể ghi nhận sự thoả thuận của các bên.
Ví dụ giả định: sơ thẩm buộc bị cáo bồi thường chi phí điều trị và thu nhập bị mất, nhưng bác khoản chi phí phục hồi chức năng vì thiếu chỉ định. Lên phúc thẩm, bị hại nộp chỉ định của bác sĩ và hoá đơn, toà có thể chấp nhận bổ sung khoản đó. Ngược lại, nếu bị cáo chứng minh được một phần hoá đơn bị tính trùng, toà có thể giảm tương ứng.
Phần quyết định về bồi thường của bản án phúc thẩm có hiệu lực ngay. Nếu người phải bồi thường không tự nguyện trả, bị hại làm đơn yêu cầu thi hành án dân sự; danh mục về thi hành án của cụm có hướng dẫn chi tiết.
Người bồi thường thay: chủ phương tiện, cha mẹ, doanh nghiệp
Không phải lúc nào người phải trả tiền cũng chính là bị cáo. Trong vụ tai nạn giao thông có yếu tố hình sự, chủ sở hữu xe có thể bị đưa vào vụ án với tư cách bị đơn dân sự, nhất là khi người lái là người làm thuê cho họ. Với bị cáo chưa thành niên, cha mẹ có thể phải bồi thường phần mà con không đủ tài sản để trả. Với người lao động gây thiệt hại khi đang thực hiện công việc được giao, doanh nghiệp có thể phải bồi thường trước rồi yêu cầu người lao động hoàn trả theo quy định.
Những người này có quyền kháng cáo phần bồi thường liên quan đến mình, và phúc thẩm thường xoay quanh câu hỏi họ có thuộc trường hợp phải bồi thường thay hay không. Ví dụ giả định: chủ xe chứng minh được xe đã bị chiếm đoạt trái phép trước khi gây tai nạn, toà phúc thẩm có thể xác định lại người chịu trách nhiệm. Vì vậy người bị đưa vào vụ án với tư cách này nên giữ đủ giấy tờ về quyền sở hữu, hợp đồng lao động, hoặc chứng cứ về việc xe bị lấy đi trái ý.
Chuẩn bị cho phiên phúc thẩm phần bồi thường
Dù bạn là bên đòi hay bên phải trả, trình tự chuẩn bị gần giống nhau:
- Đọc lại phần quyết định và nhận định về bồi thường của bản án sơ thẩm, ghi rõ từng khoản được chấp nhận, bị bác và lý do.
- Với mỗi khoản đang tranh chấp, gom chứng từ gốc và sắp theo thứ tự thời gian; làm một bảng tổng hợp số tiền kèm số thứ tự chứng từ.
- Ghi lại những khoản đã trả hoặc đã nhận, kèm biên nhận, để toà trừ chính xác.
- Nếu có chi phí mới phát sinh hoặc chứng cứ mới, nộp trước phiên toà và giải thích vì sao chưa có ở sơ thẩm.
- Chuẩn bị phương án thoả thuận: mức có thể chấp nhận, lịch trả, bảo đảm thực hiện, để không bị động khi toà hỏi khả năng thoả thuận.
- Dự phiên đúng giờ, mang bản chính chứng từ; nếu không thể có mặt, cân nhắc uỷ quyền cho người khác tham gia phần dân sự hoặc gửi văn bản trình bày ý kiến, vì vắng mặt ở phiên phúc thẩm có hệ quả riêng với người kháng cáo.
Thoả thuận tại phiên và khi nào cần luật sư
Phúc thẩm phần bồi thường là nơi thoả thuận dễ xảy ra nhất, vì các bên chỉ còn tranh chấp về tiền. Nếu bị hại và bị cáo thống nhất được mức và cách trả, kể cả trả dần, toà sẽ xem xét ghi nhận. Với bị cáo, thoả thuận và thực hiện việc bồi thường còn là tình tiết có lợi khi được đánh giá trong những giai đoạn sau như xét giảm thời hạn chấp hành án. Việc thoả thuận phải tự nguyện, không trái pháp luật và không trái đạo đức xã hội.
Nên có luật sư khi thiệt hại lớn, khi có nhiều bị cáo phải chia trách nhiệm, khi có người phải bồi thường thay như chủ phương tiện hoặc cha mẹ của người chưa thành niên, hoặc khi phải cân nhắc tách phần dân sự sang vụ án riêng. Nếu chỉ cần định hướng nên đòi khoản nào, chứng minh ra sao, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi quyết định thuê người bảo vệ quyền lợi tại phiên toà.
Câu hỏi thường gặp
Chỉ kháng cáo phần bồi thường thì bị cáo có phải đi chấp hành án tù chưa?
Thường là có. Phần hình phạt không bị kháng cáo, kháng nghị có hiệu lực khi hết thời hạn kháng cáo, kháng nghị và được đưa ra thi hành độc lập với phần bồi thường đang được xét ở phúc thẩm.
Bị hại kháng cáo đòi thêm tiền thì bị cáo có bị tăng án không?
Không. Kháng cáo về phần bồi thường chỉ cho phép toà xem xét lại số tiền bồi thường. Muốn toà xem xét tăng hình phạt, phải có kháng cáo của bị hại đề nghị tăng hình phạt hoặc kháng nghị của Viện kiểm sát theo hướng đó.
Chi phí phát sinh sau phiên sơ thẩm có đòi được ở phúc thẩm không?
Có thể, nếu bị hại kháng cáo và chứng minh được chi phí hợp lý phát sinh do hậu quả của tội phạm. Nếu chi phí lâu dài chưa xác định được, toà có thể xem xét giải quyết theo hướng tách phần dân sự hoặc để bị hại khởi kiện sau.
Bị cáo không có tiền thì gia đình có phải trả thay không?
Về nguyên tắc người gây thiệt hại tự chịu trách nhiệm. Gia đình chỉ phải bồi thường thay khi luật quy định, ví dụ cha mẹ của người chưa thành niên trong một số trường hợp. Người thân có thể tự nguyện trả thay để khắc phục hậu quả, nhưng không bắt buộc.
Tổn thất tinh thần được tính theo cách nào?
Các bên có thể thoả thuận. Nếu không thoả thuận được, toà quyết định căn cứ mức độ tổn thất, trong giới hạn tối đa tính theo bội số mức lương cơ sở do Bộ luật Dân sự quy định, khác nhau giữa trường hợp sức khoẻ bị xâm phạm và tính mạng bị xâm phạm.
Có thể thoả thuận trả dần sau khi bản án phúc thẩm đã tuyên không?
Có. Sau khi bản án có hiệu lực, các bên vẫn có thể thoả thuận về việc thi hành, kể cả trả dần, và nên lập văn bản rõ ràng. Nếu đã yêu cầu thi hành án, thoả thuận nên được báo cho cơ quan thi hành án dân sự để ghi nhận.