Bản án sơ thẩm bị kháng cáo thì chưa có hiệu lực, nhưng bị cáo vẫn có thể bị tạm giam trong thời gian chờ phúc thẩm để bảo đảm việc xét xử và thi hành án. Ngay sau khi tuyên án sơ thẩm, việc tạm giam do hội đồng xét xử sơ thẩm quyết định; khi toà phúc thẩm đã thụ lý, thẩm quyền áp dụng, thay đổi hoặc huỷ biện pháp ngăn chặn thuộc toà án cấp phúc thẩm. Gia đình có thể đề nghị thay tạm giam bằng biện pháp nhẹ hơn như bảo lĩnh, đặt tiền, cấm đi khỏi nơi cư trú, nhưng toà mới là nơi quyết định.
Đây là giai đoạn gia đình bị cáo thấy mù mờ nhất: không biết hồ sơ đang ở đâu, gửi đơn cho ai, người thân còn bị giam bao lâu nữa. Bài viết sắp lại các mốc theo nguyên lý của Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, giải thích các biện pháp thay thế và cách làm đơn. Các con số thời hạn cụ thể phụ thuộc loại tội và có thể được sửa đổi, nên bài không nêu số; bạn hỏi thư ký toà hoặc người bào chữa để biết mốc của vụ mình.
Vì sao án chưa có hiệu lực mà vẫn bị giam
Tạm giam không phải là hình phạt. Nó là biện pháp ngăn chặn, dùng để bảo đảm bị cáo có mặt khi xét xử, không bỏ trốn, không tiếp tục phạm tội, không gây khó khăn cho việc thi hành án. Vì vậy dù bản án sơ thẩm chưa có hiệu lực do bị kháng cáo, toà vẫn có thể giữ bị cáo trong trại tạm giam, nhất là khi bị cáo đã bị xử phạt tù.
Ngược lại, nhiều bị cáo được tại ngoại suốt quá trình điều tra và xét xử sơ thẩm, bị xử phạt tù nhưng vẫn được tại ngoại chờ phúc thẩm, rồi chỉ đi chấp hành án khi bản án có hiệu lực. Không có quy tắc "bị xử tù là phải bắt ngay"; toà cân nhắc tính chất tội phạm, nhân thân, nguy cơ bỏ trốn.
Hiểu bản chất này giúp gia đình viết đơn đúng trọng tâm. Đơn xin thay đổi biện pháp ngăn chặn không cần chứng minh bị cáo vô tội; nó cần chứng minh rằng thả bị cáo ra với một biện pháp nhẹ hơn vẫn bảo đảm được những mục đích trên.
Ai có thẩm quyền ở từng giai đoạn
Thẩm quyền đi theo nơi đang giữ hồ sơ vụ án. Bảng dưới sắp các mốc theo trình tự thường gặp; tên toà cụ thể sau khi tổ chức lại hệ thống toà án năm 2025 cần đối chiếu theo bản án của bạn.
| Giai đoạn | Nơi quyết định tạm giam, thay đổi biện pháp | Gia đình gửi đơn tới |
|---|---|---|
| Ngay sau khi tuyên án sơ thẩm | Hội đồng xét xử sơ thẩm ra quyết định tạm giam để bảo đảm thi hành án (nếu bị cáo đang bị giam và bị xử tù) | Toà án đã xử sơ thẩm |
| Hồ sơ đã chuyển, toà phúc thẩm đã thụ lý | Chánh án, Phó Chánh án hoặc thẩm phán chủ toạ phiên toà của toà án cấp phúc thẩm | Toà án cấp phúc thẩm đang thụ lý |
| Tại phiên toà phúc thẩm | Hội đồng xét xử phúc thẩm | Trình bày trực tiếp tại phiên, qua người bào chữa |
| Sau khi tuyên án phúc thẩm | Hội đồng xét xử phúc thẩm quyết định tạm giam để bảo đảm thi hành án nếu bị cáo bị xử tù; trả tự do nếu được miễn, án treo, hoặc đã giam đủ | Theo dõi quyết định thi hành án hình sự |
Trong khoảng chuyển tiếp, khi toà sơ thẩm đã gửi hồ sơ nhưng toà phúc thẩm chưa thụ lý, gia đình nên hỏi cả hai nơi để biết đơn cần gửi đâu. Thông báo thụ lý vụ án phúc thẩm là mốc để xác định thẩm quyền đã chuyển.
Các biện pháp có thể thay cho tạm giam
Bảo lĩnh. Cơ quan, tổ chức nơi bị cáo làm việc, học tập, hoặc cá nhân là người thân thích đủ điều kiện về độ tuổi, nhân thân, thu nhập, cam kết bằng văn bản bảo đảm bị cáo có mặt theo giấy triệu tập và chấp hành nghĩa vụ. Luật đặt số người nhận bảo lĩnh tối thiểu khi là cá nhân; nên hỏi toà trước khi chuẩn bị. Người nhận bảo lĩnh vi phạm cam kết có thể phải chịu trách nhiệm.
Đặt tiền để bảo đảm. Bị cáo hoặc người thân thích nộp một khoản tiền do toà quyết định vào tài khoản tạm giữ của cơ quan có thẩm quyền. Bị cáo vi phạm nghĩa vụ cam đoan thì khoản tiền bị tịch thu nộp ngân sách; chấp hành đầy đủ thì được trả lại theo quy định.
Cấm đi khỏi nơi cư trú. Bị cáo cam đoan không đi khỏi nơi cư trú nếu không được phép, có mặt khi được triệu tập. Biện pháp này thường áp dụng cho người có nơi cư trú rõ ràng, tội không quá nghiêm trọng.
Tạm hoãn xuất cảnh. Áp dụng khi có căn cứ cho rằng bị cáo có thể trốn ra nước ngoài; có thể đi kèm biện pháp khác.
Mỗi biện pháp không áp dụng cho mọi trường hợp. Luật loại trừ một số trường hợp, ví dụ người phạm tội đặc biệt nghiêm trọng thường khó được xem xét các biện pháp thay thế. Toà quyết định dựa trên toàn bộ hồ sơ, không phải chỉ dựa vào việc gia đình đủ tiền đặt hay đủ người bảo lĩnh.
Những căn cứ toà thường xem khi xét đơn
Khi đọc đơn đề nghị thay đổi biện pháp ngăn chặn, toà thường cân nhắc các yếu tố dưới đây. Đơn của bạn nên trả lời lần lượt từng yếu tố có lợi:
- Tính chất, mức độ của tội danh và mức án sơ thẩm đã tuyên.
- Nhân thân: chưa có tiền án, tiền sự, có nơi cư trú ổn định, có việc làm.
- Thái độ trong quá trình tố tụng: có mặt đầy đủ, không bỏ trốn, không tác động người làm chứng.
- Tình trạng sức khoẻ, có bệnh nặng cần điều trị, phụ nữ có thai hoặc nuôi con nhỏ.
- Hoàn cảnh gia đình, người phụ thuộc.
- Việc khắc phục hậu quả, bồi thường cho bị hại.
- Nội dung kháng cáo, kháng nghị: nếu có kháng nghị tăng nặng, toà sẽ thận trọng hơn.
Một đơn chỉ viết "gia đình xin cho bị cáo được về" mà không có giấy tờ thường không đủ để toà thay đổi quyết định. Ngược lại, đơn nêu được hai hoặc ba yếu tố có lợi, mỗi yếu tố kèm một giấy tờ xác nhận, cho toà cơ sở cụ thể để cân nhắc. Nếu vụ án có kháng nghị tăng nặng của Viện kiểm sát, nên chuẩn bị tâm lý rằng cơ hội được thay đổi biện pháp thấp hơn và tập trung vào chuẩn bị cho phiên toà.
Làm đơn xin thay đổi biện pháp ngăn chặn
Không có mẫu đơn duy nhất. Trình tự sau giúp đơn đến đúng nơi và có đủ nội dung:
- Xác định toà đang thụ lý theo bảng ở trên; nếu chưa rõ, hỏi thư ký toà án đã xử sơ thẩm.
- Viết đơn ghi rõ: người đề nghị và quan hệ với bị cáo, thông tin vụ án, biện pháp đề nghị áp dụng thay (bảo lĩnh, đặt tiền, cấm đi khỏi nơi cư trú), lý do.
- Đính kèm giấy tờ: xác nhận nơi cư trú, giấy khám bệnh, giấy tờ người nhận bảo lĩnh, xác nhận nơi làm việc, chứng từ bồi thường.
- Nếu đề nghị bảo lĩnh, chuẩn bị văn bản cam kết của người nhận bảo lĩnh có xác nhận theo yêu cầu của toà.
- Nộp trực tiếp hoặc gửi bưu điện có báo phát, giữ biên nhận; người bào chữa có thể nộp thay.
- Theo dõi kết quả; nếu bị từ chối, có thể đề nghị lại khi có tình tiết mới, hoặc trình bày tại phiên phúc thẩm.
Thời gian tạm giam được tính thế nào
Thời gian bị tạm giữ, tạm giam được trừ vào thời hạn chấp hành hình phạt tù theo Bộ luật Hình sự: mỗi ngày tạm giữ, tạm giam bằng một ngày tù. Vì vậy những ngày chờ phúc thẩm không mất đi; chúng được tính vào án nếu cuối cùng bị cáo phải chấp hành hình phạt tù. Với các loại hình phạt khác như cải tạo không giam giữ, luật có tỷ lệ quy đổi riêng.
Nếu thời gian đã bị tạm giam bằng hoặc dài hơn mức án tù mà bản án phúc thẩm tuyên, bị cáo được trả tự do ngay tại phiên toà, trừ khi họ còn bị tạm giam vì tội khác. Đây là tình huống gia đình nên tính trước: với vụ án mức án dự kiến thấp và thời gian chờ dài, ngày tạm giam có thể gần chạm mức án.
Cách ghi trong bản án thường là "thời hạn tù tính từ ngày bắt tạm giữ, tạm giam", kèm ngày cụ thể. Việc đọc phần này và đối chiếu số ngày đã được trình bày ở bài về đọc bản án phúc thẩm hình sự của danh mục các kiểu phán quyết.
Quyền của người đang bị tạm giam khi chờ phúc thẩm
Người bị tạm giam vẫn là người chưa bị kết án có hiệu lực, và có những quyền mà gia đình nên biết để hỗ trợ đúng. Họ được gặp người bào chữa để chuẩn bị cho phiên toà, theo thủ tục của nơi giam giữ. Họ được gặp thân nhân theo quy định của pháp luật về thi hành tạm giữ, tạm giam khi được cơ quan đang thụ lý vụ án đồng ý, được nhận quà, tiền gửi qua lưu ký theo nội quy trại, được khám chữa bệnh khi ốm đau.
Họ cũng có quyền khiếu nại về quyết định tạm giam và về việc bị xâm phạm quyền trong khi bị giam giữ. Khiếu nại về quyết định tạm giam gửi tới cơ quan, người đã ra quyết định; khiếu nại về chế độ giam giữ gửi theo quy định của nơi giam giữ và Viện kiểm sát có trách nhiệm kiểm sát việc tạm giam.
Gia đình không nên tìm cách chuyển thư, dặn dò lời khai qua đường không chính thức. Việc này có thể bị coi là cản trở hoạt động tố tụng và ảnh hưởng xấu đến chính đề nghị thay đổi biện pháp ngăn chặn.
Câu hỏi thường gặp
Bị cáo được tại ngoại ở sơ thẩm, kháng cáo xong có bị bắt giam không?
Không đương nhiên. Nếu bị cáo được tại ngoại và không vi phạm nghĩa vụ, nhiều trường hợp tiếp tục được tại ngoại đến phiên phúc thẩm. Toà chỉ thay đổi khi có căn cứ, chẳng hạn bị cáo có dấu hiệu bỏ trốn hoặc vi phạm cam đoan.
Đặt tiền để bảo đảm là bao nhiêu tiền?
Mức tiền do cơ quan có thẩm quyền quyết định căn cứ tính chất, mức độ tội phạm, nhân thân và tình trạng tài sản của bị cáo, theo hướng dẫn hiện hành. Không có mức chung cho mọi vụ. Đây là tiền nộp vào tài khoản tạm giữ có chứng từ, không phải tiền đưa cho cá nhân nào.
Người nhận bảo lĩnh phải đáp ứng điều kiện gì?
Với cá nhân, thường là người thân thích của bị cáo, đã thành niên, có nhân thân tốt, chấp hành pháp luật, có thu nhập ổn định và có điều kiện quản lý người được bảo lĩnh. Luật quy định số người tối thiểu. Với tổ chức, là nơi bị cáo làm việc hoặc học tập.
Bị từ chối thay đổi biện pháp ngăn chặn thì có khiếu nại được không?
Có thể khiếu nại theo quy định của luật tố tụng về khiếu nại quyết định, hành vi tố tụng. Ngoài ra, gia đình có thể đề nghị lại khi xuất hiện tình tiết mới như bệnh nặng, bồi thường xong, hoặc trình bày tại phiên phúc thẩm.
Thời gian tạm giam chờ phúc thẩm có được trừ vào án không?
Có. Thời gian tạm giữ, tạm giam được trừ vào thời hạn chấp hành hình phạt tù, một ngày tạm giam bằng một ngày tù. Nếu đã giam bằng hoặc hơn mức án phúc thẩm tuyên, bị cáo được trả tự do tại toà.
Người bị tạm giam bị bệnh nặng thì gia đình làm gì?
Báo cho nơi giam giữ để được khám, điều trị; xin giấy tờ y tế về tình trạng bệnh. Gia đình có thể dùng giấy tờ này làm căn cứ đề nghị toà thay đổi biện pháp ngăn chặn, đồng thời đề nghị Viện kiểm sát kiểm sát việc bảo đảm chế độ chữa bệnh.