Đưa thiếu người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan là một trong những lý do khiến bản án dân sự sơ thẩm bị huỷ nhiều nhất, vì người bị bỏ sót chưa được trình bày, chưa được xét xử ở cấp sơ thẩm, và toà phúc thẩm không thể quyết định quyền của họ ngay ở cấp cuối. Một bản án đúng đến đâu về nội dung cũng không đứng được nếu nó định đoạt tài sản hay nghĩa vụ của một người không có mặt trong vụ án.
Người bị bỏ sót thường không phải người lạ, mà là người rất gần với tài sản tranh chấp: vợ hoặc chồng của người vay tiền, các thành viên hộ gia đình được giao đất, người đang thuê căn nhà, ngân hàng giữ giấy chứng nhận làm tài sản bảo đảm, các đồng thừa kế khác. Bài viết đi qua từng nhóm, giải thích vì sao họ phải có mặt và cách bạn tự rà hồ sơ của mình.
Người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan là ai
Trong vụ án dân sự, ngoài nguyên đơn và bị đơn còn có những người không khởi kiện, không bị kiện, nhưng việc giải quyết vụ án có liên quan tới quyền lợi hoặc nghĩa vụ của họ. Luật tố tụng gọi họ là người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan. Họ có thể tự đề nghị tham gia, được đương sự khác đề nghị đưa vào, hoặc được toà chủ động đưa vào khi thấy cần.
Điểm quan trọng là trách nhiệm cuối cùng thuộc về toà án. Nếu hồ sơ cho thấy một người có quyền lợi bị ảnh hưởng mà toà không đưa họ vào, đó là sai sót tố tụng của toà sơ thẩm chứ không chỉ là thiếu sót của đương sự. Người đó cũng có đầy đủ quyền như một đương sự: được biết chứng cứ, trình bày ý kiến, đưa ra yêu cầu độc lập trong giới hạn luật cho phép, và kháng cáo.
Vì có quyền kháng cáo, họ cần được xét xử ở cấp sơ thẩm trước. Đây là lý do toà phúc thẩm, khi phát hiện thiếu người, thường không thể đơn giản gọi họ tới phiên phúc thẩm rồi tuyên án. Làm vậy sẽ tước của họ một cấp xét xử, và bản án phúc thẩm lại có thể bị đề nghị xem xét theo thủ tục đặc biệt vì chính lý do đó.
Những người hay bị bỏ sót trong tranh chấp nhà đất
Thành viên hộ gia đình khi đất cấp cho hộ. Đất được giao, cấp cho hộ gia đình ở những thời kỳ trước thường gắn với quyền của các thành viên có tên trong hộ tại thời điểm đó. Tranh chấp chuyển nhượng, tặng cho hay chia đất mà chỉ có chủ hộ đứng tên tham gia, thiếu các thành viên khác, là tình huống rất hay dẫn tới huỷ án.
Người đang ở, đang canh tác trên đất. Người thuê nhà, người được cho ở nhờ, người đang trồng cây hay xây công trình trên thửa đất có quyền lợi trực tiếp nếu bản án buộc giao trả đất hoặc tháo dỡ. Bản án tuyên giao nhà mà người đang ở chưa từng được hỏi ý kiến thì rất khó thi hành và dễ bị huỷ.
Tổ chức tín dụng nhận thế chấp. Nếu giấy chứng nhận đang được thế chấp tại ngân hàng, mọi phán quyết làm thay đổi quyền với tài sản đó đều ảnh hưởng tới quyền của bên nhận thế chấp. Hồ sơ có dấu hiệu đăng ký thế chấp mà ngân hàng không có tên trong vụ án là một điểm yếu dễ thấy.
Người mua lại tài sản sau đó. Ví dụ giả định: hai bên tranh chấp hợp đồng mua bán một căn nhà, nhưng trong lúc kiện, bên đang đứng tên đã bán tiếp cho người thứ ba. Phán quyết huỷ hợp đồng đầu tiên kéo theo số phận giao dịch sau, nên người thứ ba cần có mặt.
Những người hay bị bỏ sót trong vay nợ, hôn nhân và thừa kế
Với khoản vay phục vụ nhu cầu chung của gia đình, vợ hoặc chồng của người vay có thể phải liên đới chịu trách nhiệm theo pháp luật hôn nhân và gia đình. Bên cho vay khởi kiện chỉ một người, toà tuyên buộc trả nợ và xử lý cả tài sản chung, mà người vợ hoặc chồng không được tham gia, thì quyền của họ với tài sản chung đã bị định đoạt khi họ vắng mặt. Đây là chỗ cấp phúc thẩm hay nhận ra.
Trong vụ ly hôn có chia tài sản, những người đã góp tiền xây nhà, cha mẹ đứng tên một phần đất, hay người cho vợ chồng vay tiền mua tài sản, nếu có liên quan tới việc chia, cũng có thể cần được đưa vào. Tranh chấp về khoản nợ chung với người ngoài mà một bên yêu cầu giải quyết trong vụ ly hôn thì người chủ nợ đó là người liên quan.
Thừa kế là mảnh đất màu mỡ nhất cho thiếu sót này. Một di sản có thể có nhiều hàng thừa kế, có người đã mất để lại con cháu thừa kế thế vị, có người đang ở xa hoặc ở nước ngoài. Thiếu một người thừa kế là việc phân chia tính sai phần của tất cả những người còn lại. Toà sơ thẩm phải xác minh đủ những người thừa kế, nên hồ sơ thiếu bước xác minh này thường không đứng vững ở phúc thẩm.
Bảng đối chiếu: ai cần có mặt và giấy tờ cho thấy mối liên quan
Bảng gom những nhóm người hay bị bỏ sót, kèm loại giấy tờ thường cho thấy họ dính tới tài sản hoặc nghĩa vụ đang tranh chấp. Đây là gợi ý để soát, không phải danh sách đầy đủ.
| Nhóm người | Vì sao quyền lợi bị ảnh hưởng | Giấy tờ thường cho thấy mối liên quan |
|---|---|---|
| Thành viên hộ khi đất cấp cho hộ | Có phần quyền với thửa đất theo thời điểm giao, cấp | Giấy chứng nhận ghi cấp cho hộ, hồ sơ giao đất, sổ hộ khẩu cũ lưu lại |
| Vợ hoặc chồng của một bên | Tài sản chung hoặc nghĩa vụ chung có thể bị định đoạt | Giấy chứng nhận kết hôn, giấy tờ tài sản hình thành trong thời kỳ hôn nhân |
| Người đang thuê, ở nhờ, canh tác | Bị buộc giao trả, di dời, tháo dỡ | Hợp đồng thuê, biên nhận tiền thuê, xác nhận nơi cư trú |
| Ngân hàng nhận thế chấp | Tài sản bảo đảm bị thay đổi quyền | Hợp đồng thế chấp, thông tin đăng ký biện pháp bảo đảm |
| Người mua lại, nhận tặng cho sau | Giao dịch sau phụ thuộc giao dịch đầu | Hợp đồng chuyển nhượng tiếp theo, hồ sơ đăng ký biến động |
| Đồng thừa kế, người thừa kế thế vị | Phần di sản được chia tính trên tổng số người thừa kế | Giấy chứng tử, giấy khai sinh, xác nhận quan hệ gia đình |
Nếu một nhóm trong bảng có mặt trong hoàn cảnh của bạn mà không có tên trong thông báo thụ lý, đó là điểm cần hỏi lại. Đôi khi họ đã được toà hỏi ý kiến bằng cách khác và hồ sơ có văn bản của họ; đôi khi thật sự bị bỏ sót.
Cách tự rà xem vụ án của bạn có thiếu ai không
Bạn có thể tự làm việc này trước phiên sơ thẩm, hoặc ngay khi chuẩn bị cho lần xử lại. Lấy một tờ giấy trắng và đi lần lượt:
- Liệt kê tài sản hoặc nghĩa vụ bị tranh chấp. Mỗi thửa đất, căn nhà, khoản tiền ghi một dòng riêng.
- Với mỗi dòng, ghi ai đứng tên trên giấy tờ. Kể cả tên trên giấy chứng nhận, hợp đồng, sổ tiết kiệm, đăng ký xe.
- Ghi ai đang thực tế sử dụng, chiếm giữ. Người ở, người canh tác, người cho thuê lại, người giữ bản gốc giấy tờ.
- Ghi ai có quyền đòi hỏi với tài sản đó. Ngân hàng nhận thế chấp, người đã đặt cọc, người góp tiền, các đồng thừa kế.
- Ghi tình trạng hôn nhân của từng người ở thời điểm phát sinh giao dịch. Đây là cách phát hiện vợ hoặc chồng bị bỏ sót.
- So cả danh sách với tên các đương sự trong thông báo thụ lý, bản án. Ai có tên trong danh sách của bạn mà không có trong văn bản của toà thì cần được nêu ra.
Khi phát hiện thiếu người, cách đúng là gửi văn bản đề nghị toà đưa họ vào tham gia tố tụng, nêu rõ họ là ai, liên quan thế nào và địa chỉ nếu biết. Đừng giữ lại để dùng như một con bài ở phúc thẩm; cách đó chỉ làm vụ án kéo dài cho chính bạn.
Khi người bị bỏ sót được đưa vào ở lần xử lại
Khi bản án bị huỷ vì thiếu người, toà xử lại sẽ đưa người đó vào và thông báo cho họ về vụ án. Từ thời điểm này họ có quyền xem hồ sơ, nộp chứng cứ, trình bày ý kiến, và có thể có yêu cầu độc lập nếu quyền lợi của họ đối lập với cả hai bên. Vụ án vì thế có thể đổi hình dạng đáng kể so với lần đầu: một tranh chấp giữa hai người trở thành tranh chấp giữa ba, bốn bên.
Bạn nên chuẩn bị tâm lý rằng người mới có thể đứng về một phía nào đó, hoặc có quan điểm riêng không giống ai. Ví dụ giả định: trong vụ đòi lại nhà cho thuê, người thuê được đưa vào và trình bày rằng họ đã trả trước tiền thuê nhiều năm, đề nghị được tính toán khoản này. Toà phải giải quyết cả yêu cầu đó, kéo theo việc cần thêm chứng cứ.
Cũng có trường hợp người được đưa vào ở nước ngoài, hoặc không rõ địa chỉ. Việc tống đạt cho họ theo thủ tục ủy thác tư pháp hoặc niêm yết, thông báo có thể mất nhiều thời gian. Nếu bạn biết thông tin liên lạc hoặc nơi ở của họ, cung cấp sớm cho toà là cách thực tế nhất để rút ngắn khoảng chờ.
Vì sao bản án thiếu người khó thi hành dù không bị kháng cáo
Ngay cả khi không ai kháng cáo, một bản án định đoạt quyền của người vắng mặt vẫn mang rủi ro lâu dài. Khi cơ quan thi hành án dân sự tổ chức giao nhà, giao đất mà người đang ở chưa từng là đương sự, họ có thể phản đối, khiếu nại, hoặc khởi kiện một vụ án khác để bảo vệ quyền của mình. Việc thi hành bị kéo dài, có khi phải tạm dừng để chờ làm rõ.
Người bị bỏ sót cũng có thể đề nghị người có thẩm quyền xem xét bản án theo thủ tục giám đốc thẩm nếu còn trong thời hạn luật định và có căn cứ. Như vậy một bản án tưởng đã xong có thể quay lại điểm xuất phát sau một thời gian dài, khi chứng cứ đã khó thu thập hơn và các bên đã sắp xếp cuộc sống theo bản án cũ.
Vì thế, bên đang có lợi ở bản án sơ thẩm thực ra là người có lợi nhất khi vụ án đủ người ngay từ đầu. Một kết quả đạt được với đầy đủ các bên tham gia, mọi người được trình bày, thì vững hơn nhiều so với kết quả nhanh mà bỏ sót. Đây là lý do nên chủ động nêu ra ngay khi phát hiện, thay vì hy vọng không ai để ý.
Câu hỏi thường gặp
Người có quyền lợi liên quan có thể tự xin tham gia vụ án không?
Có. Người thấy quyền lợi của mình bị ảnh hưởng có thể gửi đơn đề nghị toà cho tham gia tố tụng, kèm giấy tờ chứng minh mối liên quan. Toà xem xét và nếu chấp nhận sẽ đưa họ vào với tư cách người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan.
Nếu người liên quan được triệu tập mà không đến thì vụ án có bị đình trệ không?
Không nhất thiết. Khi họ đã được triệu tập hợp lệ theo quy định mà vắng mặt không có lý do chính đáng, toà có thể giải quyết vụ án theo thủ tục luật định. Vấn đề chỉ phát sinh khi họ không được đưa vào hoặc không được tống đạt hợp lệ.
Người liên quan không muốn tham gia, chỉ muốn ký giấy từ chối quyền lợi thì sao?
Họ có thể trình bày ý kiến bằng văn bản, trong đó nêu rõ quan điểm về tài sản hoặc nghĩa vụ đang tranh chấp và đề nghị giải quyết vắng mặt. Văn bản này nên được lập đúng thủ tục để toà có căn cứ; người có quyền lợi vẫn được toà thông báo kết quả.
Bên thắng ở sơ thẩm có nên chủ động đề nghị đưa người bị bỏ sót vào khi đã kháng cáo?
Nên nêu tình hình thật với toà. Nếu người bị bỏ sót có thể được đưa vào và trình bày ngay ở cấp phúc thẩm mà không làm mất quyền của họ, đôi khi tránh được huỷ án. Giấu đi chỉ khiến bản án có lợi cho bạn tiếp tục là bản án dễ bị lật.
Nếu bản án đã có hiệu lực rồi mới phát hiện thiếu người thì sao?
Người bị bỏ sót và các bên khác có thể đề nghị người có thẩm quyền xem xét kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm, nếu còn thời hạn và có căn cứ. Thủ tục này do người có thẩm quyền quyết định, không phải do đương sự tự yêu cầu là được.
Thiếu người tham gia có phải lúc nào cũng dẫn tới huỷ án không?
Không phải lúc nào. Nếu quyền lợi của người đó không thực sự bị ảnh hưởng bởi phần quyết định, hoặc cấp phúc thẩm có thể bổ sung mà không làm mất quyền của ai, toà có thể chọn hướng khác. Mức độ ảnh hưởng tới quyền lợi là yếu tố quyết định.