Khi bản án bị huỷ vì chứng cứ chưa đầy đủ, việc quan trọng nhất ở lần xử lại là lấp đúng những khoảng trống toà phúc thẩm đã chỉ ra: đọc phần nhận định, chuyển mỗi ý thành một việc cụ thể, xác định ai làm được việc đó và làm sớm. Nộp thật nhiều tài liệu không thay được việc nộp đúng tài liệu được yêu cầu.
Bài viết hướng dẫn cách đọc nhận định để rút ra danh sách chứng cứ cần có, phân biệt chứng cứ bạn tự thu thập với chứng cứ phải đề nghị toà thu thập, những công việc thường gặp như thẩm định tại chỗ, định giá, giám định, và cách giao nộp để chứng cứ được ghi nhận đúng. Nội dung theo nguyên lý tố tụng dân sự hiện hành; vụ án hình sự có cơ chế riêng.
Đọc nhận định như đọc một danh sách việc
Phần nhận định của bản án huỷ thường viết bằng ngôn ngữ pháp lý: "chưa làm rõ", "chưa xác minh", "chưa thu thập", "chưa đối chất". Mỗi cụm từ như vậy là một đầu việc. Ví dụ giả định: bản án viết rằng cấp sơ thẩm chưa xác minh nguồn gốc thửa đất qua các thời kỳ, chưa làm rõ ai đã xây căn nhà trên đất và bằng tiền của ai. Đó là hai việc: thu thập hồ sơ địa chính qua các thời kỳ, và chứng minh nguồn tiền xây nhà.
Cách làm thực tế: chép từng câu có cụm "chưa" ra một tờ riêng, cạnh mỗi câu viết lại bằng lời thường xem toà muốn biết điều gì. Rồi ghi tiếp loại tài liệu nào có thể trả lời điều đó. Câu "chưa làm rõ thời điểm các bên giao tiền" có thể được trả lời bằng sao kê ngân hàng, giấy biên nhận, tin nhắn có thời gian, lời khai người chứng kiến.
Có những nhận định không nhắm vào phía bạn mà nhắm vào toà sơ thẩm, như "chưa tiến hành thẩm định tại chỗ". Việc đó toà xử lại sẽ làm, nhưng bạn vẫn có phần: chuẩn bị đường đi, giấy tờ ranh giới, liên lạc với người sử dụng đất giáp ranh để buổi thẩm định diễn ra suôn sẻ. Chủ động ở những việc nhỏ này giúp tránh phải hoãn buổi thẩm định nhiều lần.
Loại chứng cứ nào tự xin, loại nào đề nghị toà thu thập
Đương sự có nghĩa vụ cung cấp chứng cứ cho yêu cầu của mình, nhưng không phải tài liệu nào cũng tự xin được. Bảng dưới phân loại theo cách thường gặp, chi tiết cần đối chiếu nơi lưu giữ thực tế.
| Loại tài liệu | Thường tự xin được | Thường cần toà yêu cầu |
|---|---|---|
| Giấy tờ đứng tên chính mình | Bản sao giấy chứng nhận, hợp đồng, sao kê tài khoản của mình | Khi bản gốc đang do người khác hoặc cơ quan khác giữ |
| Hồ sơ địa chính qua các thời kỳ | Một phần, khi bạn là người có quyền theo quy định | Hồ sơ cũ lưu tại cơ quan quản lý đất đai, hồ sơ của người khác |
| Tài khoản, giao dịch của bên kia | Không | Ngân hàng chỉ cung cấp theo yêu cầu hợp lệ của toà |
| Hồ sơ bệnh án, hồ sơ nhân sự | Hồ sơ của chính mình | Hồ sơ liên quan người khác, hồ sơ nội bộ doanh nghiệp |
| Lời khai người làm chứng | Có thể xin văn bản trình bày của họ | Lấy lời khai chính thức, đối chất do toà tiến hành |
| Kết luận giám định, định giá | Có thể tự yêu cầu giám định trong một số trường hợp luật cho phép | Trưng cầu giám định, thành lập hội đồng định giá |
Khi không tự thu thập được, bạn gửi đơn đề nghị toà thu thập, nêu rõ tài liệu gì, ai đang giữ, vì sao bạn không tự lấy được và tài liệu đó chứng minh điều gì. Đơn càng cụ thể, toà càng dễ ra văn bản yêu cầu đúng chỗ.
Thẩm định tại chỗ, định giá, giám định: chuẩn bị gì
Thẩm định tại chỗ. Hay gặp trong tranh chấp đất đai, nhà ở, ranh giới. Toà xuống hiện trường cùng các bên, có thể kèm cán bộ địa chính, đo đạc, ghi nhận hiện trạng tài sản trên đất. Bạn nên chuẩn bị bản sao giấy tờ đất, biết rõ mốc giới mình cho là đúng, và có mặt đúng giờ; vắng mặt có thể làm buổi thẩm định vẫn diễn ra mà ý kiến của bạn không được ghi.
Định giá tài sản. Khi các bên không thống nhất giá trị tài sản, toà có thể thành lập hội đồng định giá hoặc dựa vào kết quả thẩm định giá theo quy định. Lần xử lại có thể cần định giá lại vì thời gian đã trôi qua và giá trị tài sản thay đổi. Bạn có quyền nêu ý kiến về kết quả định giá, nên chuẩn bị căn cứ nếu thấy chưa hợp lý.
Giám định chữ ký, chữ viết, tài liệu. Cần khi một bên phủ nhận chữ ký trên giấy vay, hợp đồng, di chúc. Việc giám định thường cần mẫu so sánh là chữ ký thật cùng thời kỳ; bạn nên tìm trước những giấy tờ có chữ ký của người đó, như hợp đồng, đơn từ có xác nhận, để cung cấp khi được yêu cầu.
Chi phí tạm ứng. Các công việc này có chi phí tố tụng, thường do bên yêu cầu tạm ứng trước, ai chịu cuối cùng sẽ được quyết định trong bản án. Chuẩn bị sẵn khoản này để không làm chậm lịch toà đã sắp xếp.
Giao nộp chứng cứ để được ghi nhận đúng
Tài liệu tốt mà giao nộp sai cách có thể bị coi là chưa nộp, hoặc bị bên kia phản bác về nguồn gốc. Trình tự gợi ý:
- Đánh số và lập danh mục. Mỗi tài liệu một số, danh mục ghi tên, số trang, bản chính hay bản sao, chứng minh cho điều gì.
- Chuẩn bị bản sao hợp lệ. Tài liệu bằng tiếng nước ngoài cần bản dịch theo quy định; bản sao nên có chứng thực hoặc mang bản chính đối chiếu.
- Tài liệu điện tử. Tin nhắn, thư điện tử, ghi âm cần kèm thông tin về nguồn gốc, thiết bị lưu, thời gian tạo; nên in và giữ nguyên thiết bị gốc để đối chiếu khi cần.
- Nộp tại toà và nhận biên bản giao nhận. Biên bản ghi rõ tài liệu đã nộp, ngày nộp; giữ bản của mình cẩn thận.
- Gửi bản sao cho bên kia theo quy định. Chứng cứ cần được công khai để các bên khác được biết và trình bày ý kiến.
- Tham gia phiên họp kiểm tra việc giao nộp, tiếp cận, công khai chứng cứ. Đây là lúc xác nhận hồ sơ đã đủ và nêu ý kiến về chứng cứ của bên kia.
Luật tố tụng có thời hạn giao nộp chứng cứ; nộp muộn không có lý do chính đáng có thể khiến tài liệu không được chấp nhận. Kiểm tra thời hạn toà ấn định và nộp trước hạn.
Những lỗi hay gặp ở vòng bổ sung
Nộp dàn trải thay vì trúng đích. Nhiều đương sự mang tới cả chồng giấy, từ ảnh gia đình tới hoá đơn điện nước nhiều năm, hy vọng toà tự tìm ra thứ cần. Toà phải xem xét mọi tài liệu được nộp, nên hồ sơ càng dày mà không trúng thì càng chậm, và tài liệu quan trọng dễ bị chìm.
Chỉ trả lời một nửa nhận định. Bản án huỷ nêu hai, ba điểm chưa rõ; đương sự tập trung vào điểm mình thấy có lợi, bỏ qua điểm còn lại. Toà xử lại vẫn phải làm rõ cả những điểm đó, và nếu bạn không đóng góp thì kết luận có thể dựa hoàn toàn vào tài liệu của bên kia.
Nộp sát ngày mở phiên toà. Tài liệu tới muộn khiến bên kia đề nghị hoãn để nghiên cứu, hoặc toà không chấp nhận vì quá thời hạn mà không có lý do chính đáng. Cả hai đều bất lợi cho người nộp.
Không giải thích tài liệu chứng minh điều gì. Một bản sao kê dài nhiều trang mà không đánh dấu giao dịch liên quan thì gần như vô nghĩa với người đọc. Hãy kèm một trang tóm tắt: tài liệu số mấy, trang nào, chứng minh điều gì.
Bỏ quên chứng cứ đã có trong hồ sơ. Đôi khi điều toà phúc thẩm nói "chưa làm rõ" lại có manh mối trong tài liệu đã nộp từ lần trước nhưng chưa được phân tích. Đọc lại hồ sơ cũ trước khi đi tìm thứ mới là bước nhiều người bỏ qua.
Chứng cứ yếu và rủi ro khi cố lấp chỗ trống
Áp lực phải bổ sung đôi khi đẩy đương sự tới những cách làm nguy hiểm: nhờ người viết giấy xác nhận cho những việc họ không chứng kiến, lập lại một giấy tờ cũ với ngày tháng lùi, chỉnh sửa tin nhắn trước khi in. Những việc này có thể bị phát hiện qua đối chất, giám định, và hậu quả vượt xa việc thua kiện: làm giả tài liệu, khai báo gian dối có thể dẫn tới trách nhiệm pháp lý nghiêm trọng.
Khi thực sự không có chứng cứ cho một tình tiết, cách đúng là nói rõ với toà rằng mình không có, giải thích hoàn cảnh, và đề nghị toà thu thập ở nơi có thể còn lưu, như ngân hàng, cơ quan quản lý, người thứ ba. Thẳng thắn về giới hạn của hồ sơ thường được đánh giá tốt hơn một tài liệu đáng ngờ.
Một chứng cứ yếu không vô dụng nếu nó khớp với các chứng cứ khác. Toà đánh giá chứng cứ trong tổng thể; một tờ giấy viết tay không ai xác nhận có thể có giá trị khi khớp với sao kê, lời khai người làm chứng và hiện trạng thực tế. Vì vậy việc của bạn là xếp các mảnh lại cho thấy chúng ăn khớp.
Khi nào cần người làm nghề giúp phần chứng cứ
Những vụ có nhiều lớp chứng cứ, như đất đai qua nhiều đời chuyển nhượng, tranh chấp hợp đồng giữa doanh nghiệp có hàng trăm chứng từ, hoặc vụ cần giám định chuyên môn phức tạp, thường vượt quá khả năng tự sắp xếp của một đương sự. Người hành nghề luật có thể giúp xác định chứng cứ nào thật sự trả lời được nhận định của bản án huỷ, chứng cứ nào chỉ làm hồ sơ dày thêm.
Khi trao đổi, hãy mang theo bản án huỷ và danh sách đầu việc bạn đã chép ra. Câu hỏi nên hỏi: với mỗi đầu việc, mình đã có gì, còn thiếu gì, thiếu thì lấy ở đâu, nếu không lấy được thì hậu quả ra sao. Nếu muốn có hướng trước khi gặp trực tiếp, bạn có thể đặt câu hỏi để hỏi luật sư trên AI Cố Vấn, rồi dùng câu trả lời đó làm khung khi làm việc với người đọc hồ sơ thật.
Dù có người giúp, bạn vẫn là người hiểu sự việc rõ nhất. Những chi tiết nhỏ như ai có mặt hôm giao tiền, ai giữ chìa khoá căn nhà năm đó, thường chỉ đương sự mới nhớ. Ghi chúng lại sớm, trước khi trí nhớ phai đi, là phần việc không ai làm thay được.
Câu hỏi thường gặp
Có được nộp chứng cứ hoàn toàn mới ở lần xử lại không?
Thường được, vì lần xử lại là thủ tục sơ thẩm, đương sự có quyền giao nộp chứng cứ trong thời hạn luật định. Chứng cứ mới không bắt buộc phải nằm trong danh sách bản án huỷ nêu, miễn là liên quan tới yêu cầu và được nộp đúng thủ tục.
Bên kia không chịu cung cấp tài liệu đang giữ thì làm sao?
Bạn có thể đề nghị toà yêu cầu họ giao nộp. Đương sự không thực hiện yêu cầu của toà mà không có lý do chính đáng có thể phải chịu hậu quả bất lợi trong việc chứng minh. Đơn đề nghị nên nêu cụ thể tài liệu gì và vì sao bạn biết họ đang giữ.
Tin nhắn mạng xã hội có được dùng làm chứng cứ không?
Có thể, nếu xác định được nguồn gốc và tính toàn vẹn. Bạn nên giữ nguyên thiết bị và tài khoản gốc, in kèm thông tin người gửi, thời gian, và trong trường hợp cần có thể yêu cầu lập vi bằng hoặc giám định. Ảnh chụp màn hình rời rạc dễ bị phản bác.
Người làm chứng ngại ra toà thì có cách nào không?
Bạn có thể đề nghị toà triệu tập người làm chứng hoặc lấy lời khai của họ. Toà có thể lấy lời khai tại nơi người đó ở trong một số trường hợp. Nên giải thích cho họ rằng việc khai báo trung thực được pháp luật bảo vệ và họ chỉ khai điều mình biết.
Đã định giá ở lần sơ thẩm trước thì lần này có phải định giá lại không?
Không phải lúc nào cũng phải. Nếu bản án huỷ chỉ ra kết quả định giá cũ chưa đúng, hoặc thời gian đã lâu khiến giá trị thay đổi đáng kể, các bên có thể yêu cầu hoặc toà quyết định định giá lại. Nếu không, kết quả cũ có thể vẫn được dùng.
Chứng cứ đã nộp ở phúc thẩm có còn trong hồ sơ khi xử lại không?
Tài liệu đã giao nộp hợp lệ ở cấp phúc thẩm thường nằm trong hồ sơ vụ án được chuyển về. Để chắc chắn, bạn nên đối chiếu danh mục tài liệu khi được tiếp cận hồ sơ và bổ sung bản sao nếu phát hiện thiếu.