Ở phúc thẩm, phần chia tài sản chung thường bị sửa vì bốn lý do: xác định sai tài sản chung hay riêng, đánh giá công sức đóng góp chưa đúng, giá tài sản đã lệch xa thực tế, hoặc bỏ sót khoản nợ chung và người có quyền lợi liên quan. Toà cấp trên không chia lại theo cảm tính; hội đồng xét xử đi qua từng tài sản, từng khoản nợ, rồi cân lại theo các nguyên tắc chia trong Luật Hôn nhân và gia đình 2014.
Bài viết dành cho cả người kháng cáo lẫn người bị kháng cáo phần tài sản. Nội dung đi theo đúng cách một hội đồng xét xử phúc thẩm "giải" bài toán tài sản: lập danh mục, xác định nguồn gốc, định giá, cân công sức, xử lý nợ, rồi chọn cách giao hiện vật. Ở mỗi bước, bài chỉ ra chỗ hay sai ở sơ thẩm và chứng cứ cần có.
Hội đồng xét xử phúc thẩm "giải" bài toán tài sản theo thứ tự nào
Đọc nhiều bản án phúc thẩm về chia tài sản sẽ thấy một trình tự lập luận khá ổn định. Biết trình tự này giúp bạn chuẩn bị đúng chỗ:
- Lập danh mục tài sản đang tranh chấp và tài sản các bên đã thống nhất, đối chiếu với phần bị kháng cáo.
- Xác định từng tài sản là chung hay riêng: thời điểm tạo lập, nguồn tiền, giấy tờ đứng tên, có văn bản thoả thuận nhập hay tách tài sản không.
- Xác định giá trị tại thời điểm giải quyết: dùng kết quả định giá có sẵn hay cần định giá lại vì giá đã biến động.
- Cân các yếu tố chia: hoàn cảnh của mỗi bên, công sức đóng góp vào việc tạo lập và duy trì tài sản, lợi ích chính đáng trong sản xuất kinh doanh, lỗi vi phạm quyền và nghĩa vụ vợ chồng.
- Xác định nghĩa vụ chung với người thứ ba: khoản vay ngân hàng, nợ người thân, nghĩa vụ phát sinh từ việc kinh doanh chung.
- Chọn cách chia: chia hiện vật, giao một bên nhận hiện vật và thanh toán chênh lệch, hoặc bán để chia tiền khi các bên không bên nào đủ khả năng nhận.
- Tính án phí theo phần tài sản mỗi bên được hưởng và chi phí tố tụng theo kết quả.
Sai ở bước trước kéo theo sai ở các bước sau. Một tài sản bị xác định nhầm là chung sẽ làm lệch toàn bộ tỷ lệ chia; vì vậy người kháng cáo nên nêu rõ mình phản đối từ bước nào chứ không chỉ nói "chia không công bằng".
Chung hay riêng: chỗ hay bị sửa nhất
Tài sản có trước hôn nhân nhưng được sửa chữa, nâng cấp bằng tiền chung. Căn nhà của chồng có từ trước khi cưới, sau đó vợ chồng cùng bỏ tiền xây thêm tầng. Phần nhà gốc vẫn là tài sản riêng, nhưng phần giá trị tăng thêm do tiền chung tạo ra có thể được tính cho cả hai. Sơ thẩm đôi khi bỏ qua phần tăng thêm này hoặc ngược lại, coi cả căn nhà là chung.
Tài sản được tặng cho riêng hay tặng cho chung. Đất cha mẹ cho con sau khi cưới hay gây tranh chấp nhất. Văn bản tặng cho ghi tên một người hay cả hai vợ chồng, lời khai của cha mẹ, việc giấy chứng nhận ghi tên ai là những chứng cứ toà cấp trên đối chiếu lại.
Tài sản riêng đã nhập vào tài sản chung. Một người bán tài sản riêng, lấy tiền mua nhà đứng tên cả hai. Nếu có thoả thuận nhập hoặc hành vi thể hiện ý chí nhập, tài sản đó trở thành chung. Người muốn chứng minh phần riêng phải lần được dòng tiền: hợp đồng bán, sao kê chuyển tiền, thời điểm mua.
Thu nhập từ tài sản riêng trong thời kỳ hôn nhân. Theo Luật Hôn nhân và gia đình, hoa lợi, lợi tức phát sinh từ tài sản riêng trong thời kỳ hôn nhân là tài sản chung, trừ một số trường hợp luật quy định. Tiền cho thuê căn hộ riêng của vợ trong thời gian hôn nhân vì thế thường được tính là tài sản chung.
Nguyên tắc "không chứng minh được là riêng thì là chung". Khi có tranh chấp mà không có căn cứ chứng minh tài sản là riêng, tài sản đó được coi là chung. Người khẳng định tài sản riêng gánh việc chứng minh; ở phúc thẩm, đây thường là cơ hội cuối để bổ sung chứng cứ còn thiếu.
Công sức đóng góp được cân lại thế nào
Chia đôi là điểm xuất phát, không phải kết luận bắt buộc. Luật yêu cầu tính đến công sức đóng góp của vợ, chồng vào việc tạo lập, duy trì và phát triển khối tài sản chung, và lao động của vợ, chồng trong gia đình được coi như lao động có thu nhập. Người ở nhà chăm con, lo việc nhà vì thế không bị coi là "không đóng góp".
Ở phúc thẩm, công sức là phần hay được sửa theo tỷ lệ, chẳng hạn từ chia đôi sang sáu – bốn hoặc ngược lại. Lý do thường gặp: sơ thẩm chưa xem xét nguồn tiền ban đầu một bên mang vào, chưa tính một bên trực tiếp quản lý, làm ăn sinh lời, hoặc chưa cân nhắc việc một bên bỏ đi nhiều năm không đóng góp gì cho gia đình. Toà cấp trên cần chứng cứ cụ thể chứ không chỉ lời khai mâu thuẫn của hai bên.
Yếu tố lỗi cũng được tính. Luật nhắc tới lỗi của mỗi bên trong vi phạm quyền, nghĩa vụ của vợ chồng như một yếu tố khi chia. Lỗi ở đây phải được chứng minh, ví dụ bạo lực gia đình đã bị xử lý, ngoại tình được xác nhận bằng chứng cứ hợp pháp, phá tán tài sản chung. Lỗi không làm một bên mất trắng tài sản, nhưng có thể làm thay đổi tỷ lệ.
Một chi tiết người kháng cáo hay quên: hoàn cảnh của mỗi bên sau ly hôn. Người trực tiếp nuôi con nhỏ, người không có chỗ ở khác, người sức khoẻ yếu có thể được ưu tiên nhận hiện vật là nhà ở hoặc được tính phần cao hơn tuỳ hoàn cảnh. Nếu sơ thẩm bỏ qua yếu tố này, đó là căn cứ đáng nêu.
Nợ chung và người thứ ba trong vụ chia tài sản ở phúc thẩm
Khoản nợ là nơi nhiều bản án sơ thẩm bị sửa hoặc bị huỷ. Bảng dưới tóm các tình huống hay gặp:
| Tình huống | Toà phúc thẩm xem xét gì | Hệ quả thường thấy |
|---|---|---|
| Căn nhà đang thế chấp ngân hàng | Ngân hàng đã được đưa vào tham gia tố tụng chưa; khoản vay dùng cho mục đích chung hay riêng | Thiếu ngân hàng tham gia có thể dẫn tới huỷ phần này để xử lại |
| Nợ người thân, bạn bè | Có giấy vay, chuyển khoản không; tiền vay dùng vào việc gì; chủ nợ có yêu cầu trong vụ án không | Không có yêu cầu độc lập của chủ nợ, toà có thể tách ra giải quyết bằng vụ khác |
| Nợ do một bên tự vay để kinh doanh riêng | Bên kia có biết, có đồng ý, có hưởng lợi không | Có thể bị xác định là nợ riêng của người vay |
| Tài sản đứng tên người khác (cha mẹ, anh em) | Có chứng cứ vợ chồng bỏ tiền ra mua và nhờ đứng tên không | Người đứng tên phải được đưa vào tố tụng; thiếu là sai sót nghiêm trọng |
| Nợ chung phát sinh sau ly thân | Thời điểm phát sinh, mục đích sử dụng | Thường xét riêng từng khoản, không mặc định là chung |
Nếu một khoản nợ quan trọng chưa được giải quyết ở sơ thẩm vì chưa ai yêu cầu, toà phúc thẩm không tự đưa vào để xử như yêu cầu mới. Các bên có thể giải quyết bằng thoả thuận hoặc một vụ án khác.
Giá tài sản lệch xa thực tế: định giá lại ở phúc thẩm
Nhà đất là tài sản lớn nhất trong đa số vụ ly hôn, và giá có thể thay đổi đáng kể trong khoảng thời gian từ khi định giá ở sơ thẩm đến khi xét xử phúc thẩm. Giá trị dùng để chia là giá tại thời điểm giải quyết, nên một bên có thể đề nghị định giá lại nếu có căn cứ cho rằng kết quả cũ không còn phù hợp với giá thị trường hoặc việc định giá có sai sót.
Đề nghị định giá lại cần đi kèm lý do cụ thể: thời gian đã trôi qua, các giao dịch thực tế quanh khu vực, quy hoạch mới, sai sót về diện tích hay hiện trạng trong biên bản định giá cũ. Bên đề nghị thường phải nộp tạm ứng chi phí định giá. Toà cấp trên xem xét và quyết định có tổ chức định giá lại hay không.
Kết quả định giá lại ảnh hưởng trực tiếp tới khoản tiền chênh lệch. Ví dụ giả định: căn nhà sơ thẩm định giá mức A giao cho chồng, chồng thanh toán cho vợ một nửa. Nếu giá đã tăng, vợ có lợi khi định giá lại; nếu giá giảm, chồng có lợi. Bên nào đề nghị cũng nên tự đánh giá kỹ xu hướng giá trước khi bỏ chi phí.
Cách giao hiện vật: ai nhận nhà, ai nhận tiền
Ưu tiên người có nhu cầu thực tế và khả năng thanh toán. Khi một tài sản không chia nhỏ được, toà thường giao cho bên có nhu cầu sử dụng thiết thực hơn, như đang ở cùng con, và có khả năng thanh toán phần chênh lệch. Bên không đủ khả năng thanh toán có thể không được giao dù rất muốn giữ.
Chia hiện vật khi tài sản chia được. Thửa đất đủ điều kiện tách thửa theo quy định của địa phương có thể được chia đôi bằng hiện vật. Toà phúc thẩm sẽ kiểm tra điều kiện tách thửa; chia đất thành phần không đủ diện tích tối thiểu là sai sót có thể khiến bản án khó thi hành.
Thời hạn thanh toán chênh lệch. Bản án nên ghi rõ số tiền và nghĩa vụ thanh toán; việc thanh toán là điều kiện để làm thủ tục đăng ký quyền sử dụng đất, sở hữu nhà cho người nhận hiện vật. Bên nhận tiền cần đọc kỹ phần này và phần lãi chậm thi hành.
Thoả thuận của các bên được tôn trọng. Nếu đến phúc thẩm hai bên thống nhất được ai nhận gì, toà có thể sửa án công nhận, miễn không trái luật và không xâm phạm quyền của người thứ ba như ngân hàng hay con chưa thành niên.
Khi nào nên có người làm nghề đồng hành
Vụ chia tài sản có nhiều thửa đất, tài sản đứng tên người khác, doanh nghiệp hoặc cổ phần, khoản vay lớn, hoặc tài sản ở nước ngoài là những vụ mà một sai sót nhỏ về chứng cứ có thể làm thay đổi kết quả rất lớn. Ở phúc thẩm, thời gian chuẩn bị ngắn và phạm vi tranh luận hẹp, nên việc chọn đúng điểm để tấn công hoặc bảo vệ là kỹ năng chuyên môn.
Ngay cả khi tự theo vụ án, bạn nên nhờ người có chuyên môn đọc lại bản án sơ thẩm và đơn kháng cáo để xác định phần nào có cơ sở, phần nào nên nhượng. Để có định hướng ban đầu, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn, mô tả danh mục tài sản, nguồn gốc và phần đang bị kháng cáo, rồi mang các câu hỏi đó đến buổi làm việc trực tiếp với người bảo vệ quyền lợi của mình.
Dù có luật sư hay không, hồ sơ tốt vẫn bắt đầu từ chính đương sự: giấy tờ gốc, sao kê, hợp đồng, biên nhận. Hãy sắp xếp theo từng tài sản, ghi chú nguồn tiền và thời điểm, vì đó là cách toà cấp trên đọc vụ án.
Câu hỏi thường gặp
Toà phúc thẩm có thể chia cho bên kia nhiều hơn mức sơ thẩm dù chỉ mình kháng cáo không?
Trong vụ dân sự, nếu bên kia không kháng cáo và không có kháng nghị theo hướng đó, toà phúc thẩm xem xét trong phạm vi yêu cầu kháng cáo và phần liên quan. Việc tăng phần cho bên không kháng cáo ngoài phạm vi đó là điều hội đồng xét xử phải cân nhắc kỹ theo quy định về phạm vi xét xử phúc thẩm.
Tài sản phát hiện sau khi xét xử sơ thẩm có được chia ở phúc thẩm không?
Tài sản chưa được yêu cầu chia ở sơ thẩm là yêu cầu mới, thường không được giải quyết ở phúc thẩm vì sẽ làm mất quyền xét xử hai cấp của các bên. Các bên có thể tự thoả thuận hoặc khởi kiện chia tài sản chung sau ly hôn bằng một vụ án riêng.
Một bên đã bán tài sản chung trước khi ly hôn thì phúc thẩm xử thế nào?
Toà xem giao dịch đó có hợp pháp không, tiền bán dùng vào việc gì. Nếu một bên tự ý bán và chiếm giữ tiền, giá trị đó có thể được tính vào phần người bán đã nhận. Việc tuyên giao dịch vô hiệu liên quan người mua ngay tình là vấn đề phức tạp, cần người mua tham gia tố tụng.
Lao động nội trợ được tính công sức như thế nào?
Luật coi lao động của vợ, chồng trong gia đình như lao động có thu nhập. Toà không quy ra tiền theo giờ mà xem tổng thể vai trò của mỗi bên trong việc duy trì gia đình và khối tài sản. Lời khai người thân, hàng xóm về việc ai chăm con, lo việc nhà là chứng cứ hữu ích.
Nếu cả hai đều không đủ tiền thanh toán chênh lệch thì sao?
Toà có thể chia hiện vật nếu tài sản chia được, hoặc tuyên giao tài sản cho một bên với nghĩa vụ thanh toán và để các bên thi hành, trong đó có thể phải bán tài sản để chia tiền khi không ai tự nguyện thực hiện. Các bên tự thoả thuận bán chung và chia tiền thường đỡ tốn kém hơn.
Án phí chia tài sản ở phúc thẩm tính thế nào?
Án phí sơ thẩm về tài sản thường tính theo giá trị phần tài sản mỗi bên được chia; khi phúc thẩm sửa tỷ lệ chia, án phí sơ thẩm được tính lại theo kết quả mới. Án phí phúc thẩm do người kháng cáo chịu nếu yêu cầu không được chấp nhận. Mức cụ thể đối chiếu nghị quyết về án phí hiện hành.