Khi một vụ ly hôn lên phúc thẩm, toà cấp trên chỉ xem lại phần bản án bị kháng cáo, bị kháng nghị và phần có liên quan; phần không ai kháng cáo, không bị kháng nghị sẽ có hiệu lực pháp luật khi hết thời hạn kháng cáo, kháng nghị. Vì vậy một vụ chỉ bị kháng cáo phần chia nhà có thể khiến hai người đã chính thức ly hôn, trong khi căn nhà vẫn chờ toà cấp trên quyết.
Nhiều người bước vào giai đoạn này với hình dung "xử lại toàn bộ từ đầu". Thực tế hẹp hơn và cũng rõ ràng hơn. Bài viết tách bản án ly hôn thành từng phần, giải thích phần nào khép lại sớm, toà phúc thẩm xem xét quan hệ hôn nhân ra sao, diễn biến thường thấy và những kết quả có thể xảy ra, theo nguyên lý của Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 và Luật Hôn nhân và gia đình 2014 hiện hành.
Ba phần của một bản án ly hôn và vì sao phải tách ra khi lên phúc thẩm
Một bản án ly hôn sơ thẩm thường giải quyết ba nhóm việc. Nhóm thứ nhất là quan hệ hôn nhân: cho hay không cho ly hôn. Nhóm thứ hai là con chung: ai trực tiếp nuôi, mức cấp dưỡng, quyền thăm nom. Nhóm thứ ba là tài sản và nợ chung: chia thế nào, ai nhận hiện vật, ai trả chênh lệch, ai gánh khoản vay. Ngoài ra còn phần án phí và chi phí tố tụng như định giá, thẩm định tại chỗ.
Ba nhóm này gắn với nhau nhưng không dính chặt. Một người có thể đồng ý ly hôn mà không chấp nhận cách chia đất; một người khác chấp nhận chia tài sản nhưng không muốn giao con. Đơn kháng cáo vì thế thường chỉ nhắm vào một hoặc hai nhóm, và phạm vi xét xử phúc thẩm đi theo đúng những gì bị kháng cáo, kháng nghị.
Điều này quan trọng vì nó quyết định hai việc rất thực tế: từ ngày nào hai người được coi là đã ly hôn, và những gì còn có thể thay đổi sau phiên toà phúc thẩm. Người đang chờ phiên nên mở lại đơn kháng cáo của bên kia (hoặc của chính mình) và quyết định kháng nghị nếu có, gạch chân từng yêu cầu. Đó là danh sách việc toà cấp trên sẽ bàn; những gì nằm ngoài danh sách đó, trừ phần có liên quan, thường đã khép lại.
Chữ "phần có liên quan" cần hiểu đúng. Ví dụ giả định: bên vợ chỉ kháng cáo phần chia căn nhà, nhưng việc chia căn nhà kéo theo khoản tiền chênh lệch và khoản nợ ngân hàng đang thế chấp chính căn nhà đó. Khi ấy toà phúc thẩm có thể xem xét cả khoản chênh lệch và khoản nợ vì chúng gắn trực tiếp với phần bị kháng cáo, dù không ai nhắc tới chúng trong đơn.
Phần không bị kháng cáo: có hiệu lực từ lúc nào và hệ quả thực tế
Hiệu lực tính từ khi hết thời hạn kháng cáo, kháng nghị. Phần bản án không bị kháng cáo, không bị kháng nghị có hiệu lực pháp luật kể từ ngày hết thời hạn kháng cáo, kháng nghị, không phải chờ phiên phúc thẩm. Toà sơ thẩm khi gửi hồ sơ lên cấp trên sẽ thể hiện rõ phần nào bị kháng cáo; đương sự có thể đề nghị toà xác nhận phần đã có hiệu lực để làm các thủ tục tiếp theo.
Quan hệ hôn nhân chấm dứt nếu phần ly hôn không bị kháng cáo. Khi chỉ phần tài sản hoặc phần con bị kháng cáo, việc ly hôn đã có hiệu lực. Hai người có thể làm thủ tục ghi chú ly hôn, cập nhật thông tin cư trú, và về nguyên tắc có quyền kết hôn với người khác. Tài sản mỗi người tạo ra sau thời điểm đó được xem xét theo chế độ tài sản của người không còn hôn nhân, trừ khi có tranh chấp về nguồn gốc.
Phần cấp dưỡng hoặc giao con không bị kháng cáo thì phải làm theo. Nếu cách giao con và mức cấp dưỡng không bị ai kháng cáo, đó là nghĩa vụ đang có hiệu lực. Bên phải cấp dưỡng không thể đợi phiên phúc thẩm về tài sản rồi mới trả; chậm trả có thể bị yêu cầu thi hành án.
Một kháng cáo "toàn bộ bản án" giữ mọi phần ở trạng thái chờ. Khi đơn kháng cáo ghi kháng cáo toàn bộ bản án, cả ba nhóm việc đều chưa có hiệu lực. Hai người vẫn là vợ chồng về mặt pháp lý cho tới khi có bản án phúc thẩm. Đây là lý do nhiều người được khuyên nên ghi rõ phần mình thật sự không đồng ý thay vì kháng cáo chung chung.
Kháng nghị của Viện kiểm sát có thể mở rộng phạm vi. Viện kiểm sát cũng có quyền kháng nghị bản án sơ thẩm. Nếu có kháng nghị, phạm vi xét xử phúc thẩm gồm cả phần bị kháng nghị, kể cả khi không đương sự nào kháng cáo phần đó. Hãy đọc quyết định kháng nghị (nếu được tống đạt) với cùng sự cẩn thận như đọc đơn kháng cáo.
Toà phúc thẩm xem lại quan hệ hôn nhân ra sao
Khi phần cho ly hôn hoặc không cho ly hôn bị kháng cáo, hội đồng xét xử phúc thẩm xem lại câu hỏi gốc: tình trạng hôn nhân có trầm trọng, đời sống chung có thể kéo dài không, mục đích hôn nhân có đạt được không. Đây là căn cứ ly hôn theo yêu cầu của một bên trong Luật Hôn nhân và gia đình. Toà dựa trên lời khai của hai bên, lời khai người thân, tổ dân phố hoặc chính quyền xã nơi cư trú nếu có, các sự việc như ly thân kéo dài, bạo lực gia đình, không còn quan tâm chăm sóc nhau.
Ở phúc thẩm, toà vẫn hỏi hai bên có muốn đoàn tụ không, có thoả thuận được với nhau về các vấn đề trong vụ án không. Nếu hai người làm lành, người khởi kiện có thể rút đơn khởi kiện tại phiên phúc thẩm theo thủ tục riêng (cần sự đồng ý của bên kia). Nếu một bên vẫn kiên quyết và tình trạng hôn nhân đúng là đã đổ vỡ, việc toà cấp trên đảo ngược bản án cho ly hôn là không nhiều, nhưng không phải không có.
Ngược lại, khi sơ thẩm không cho ly hôn và người khởi kiện kháng cáo, toà phúc thẩm xem có sự việc mới nào sau sơ thẩm không: hai người tiếp tục sống riêng, mâu thuẫn gia tăng, có hành vi bạo lực được ghi nhận. Những diễn biến này có thể được trình bày và chứng minh ở phúc thẩm, theo quy định về giao nộp chứng cứ ở giai đoạn này.
Có một trường hợp đặc biệt cần biết: luật hạn chế quyền yêu cầu ly hôn của người chồng khi vợ đang có thai, sinh con hoặc đang nuôi con dưới mười hai tháng tuổi. Nếu tình trạng này phát sinh hoặc bị bỏ sót, hội đồng xét xử phúc thẩm sẽ phải xem xét, và hệ quả có thể là sửa hoặc huỷ bản án sơ thẩm.
Diễn biến một vụ ly hôn ở giai đoạn phúc thẩm
Mỗi vụ một khác, nhưng đường đi của một vụ ly hôn sau khi có kháng cáo thường theo trình tự sau:
- Toà sơ thẩm nhận đơn kháng cáo, thông báo nộp tạm ứng án phí phúc thẩm (nếu người kháng cáo không được miễn), rồi gửi hồ sơ cùng đơn kháng cáo lên toà án cấp phúc thẩm.
- Toà phúc thẩm thụ lý, thông báo cho các đương sự và Viện kiểm sát cùng cấp. Thẩm phán được phân công nghiên cứu hồ sơ, có thể yêu cầu bổ sung chứng cứ, lấy lời khai thêm hoặc cho hai bên xem, sao chụp hồ sơ.
- Nếu có yêu cầu thẩm định lại tài sản, định giá lại hoặc hỏi ý kiến con, toà tổ chức các việc đó trước phiên. Bên yêu cầu thường phải nộp tạm ứng chi phí.
- Toà ra quyết định đưa vụ án ra xét xử phúc thẩm và gửi giấy triệu tập. Vụ ly hôn có thể xét xử kín một phần nếu cần giữ bí mật đời tư theo yêu cầu chính đáng của đương sự.
- Tại phiên, hội đồng hỏi về các phần bị kháng cáo, nghe hai bên và luật sư (nếu có) tranh luận, nghe kiểm sát viên phát biểu, rồi nghị án và tuyên án.
- Bản án phúc thẩm có hiệu lực pháp luật kể từ ngày tuyên án. Các bên nhận bản án, làm thủ tục ghi chú ly hôn, sang tên tài sản hoặc yêu cầu thi hành án đối với phần chưa tự nguyện thực hiện.
Khoảng thời gian giữa các bước phụ thuộc lượng án của toà, việc có phải thẩm định, định giá lại hay không, và việc tống đạt cho đương sự ở xa. Thời hạn chuẩn bị xét xử do luật tố tụng quy định, có thể gia hạn; nên hỏi trực tiếp thư ký toà để biết tiến độ vụ của mình.
Các kết quả có thể xảy ra với một bản án ly hôn ở phúc thẩm
Hội đồng xét xử phúc thẩm có các lựa chọn chung của mọi vụ dân sự. Bảng dưới đây đặt chúng vào bối cảnh vụ ly hôn để dễ hình dung:
| Kết quả | Ý nghĩa trong vụ ly hôn | Việc tiếp theo của đương sự |
|---|---|---|
| Giữ nguyên bản án sơ thẩm | Toà cấp trên đồng ý với cách giải quyết phần bị kháng cáo | Thực hiện bản án; phần đã có hiệu lực từ trước vẫn giữ nguyên |
| Sửa bản án sơ thẩm | Thay đổi một phần, ví dụ đổi tỷ lệ chia tài sản, đổi mức cấp dưỡng, đổi người trực tiếp nuôi con | Đọc kỹ phần quyết định đã sửa, đối chiếu từng khoản tiền và tài sản |
| Huỷ để xét xử lại | Có sai sót cấp trên không tự khắc phục được, như đưa thiếu người có quyền lợi liên quan, chưa định giá tài sản tranh chấp | Vụ án (hoặc phần bị huỷ) quay về toà sơ thẩm giải quyết lại |
| Huỷ và đình chỉ giải quyết vụ án | Ví dụ người khởi kiện rút đơn tại phiên phúc thẩm và bị đơn đồng ý | Hai người vẫn là vợ chồng; muốn ly hôn sau này phải khởi kiện lại theo điều kiện luật định |
| Đình chỉ xét xử phúc thẩm | Người kháng cáo rút toàn bộ kháng cáo hoặc bị coi như từ bỏ kháng cáo | Bản án sơ thẩm có hiệu lực kể từ ngày toà phúc thẩm ra quyết định đình chỉ |
Những kết quả này có thể kết hợp trong cùng một bản án phúc thẩm: giữ nguyên phần con nhưng sửa phần tài sản, hoặc giữ nguyên phần hôn nhân nhưng huỷ phần chia đất để xử lại. Vì vậy nên đọc phần quyết định theo từng mục, không chỉ dòng đầu tiên.
Những điều đương sự hay hiểu sai ở phúc thẩm ly hôn
"Kháng cáo thì chưa ly hôn được." Chỉ đúng khi phần quan hệ hôn nhân bị kháng cáo hoặc bị kháng nghị. Nếu đơn chỉ nhắm vào tài sản, việc ly hôn đã có hiệu lực khi hết thời hạn kháng cáo.
"Lên phúc thẩm là được trình bày lại mọi chuyện." Hội đồng xét xử tập trung vào phần bị kháng cáo. Kể lại toàn bộ đời sống vợ chồng mười năm thường làm mất thời gian mà không giúp gì. Hãy trình bày đúng điểm mình không đồng ý và lý do có chứng cứ.
"Phúc thẩm thì không cần đi, đã có luật sư." Trong việc ly hôn, đương sự không được uỷ quyền cho người khác thay mình tham gia tố tụng; luật sư chỉ là người bảo vệ quyền lợi, không đứng thay. Người kháng cáo vắng mặt không có lý do chính đáng sau khi đã được triệu tập hợp lệ lần thứ hai, lại không đề nghị xét xử vắng mặt, có thể bị coi như từ bỏ kháng cáo.
"Bên kia kháng cáo thì mình không cần làm gì." Bên bị kháng cáo cũng nên gửi văn bản trình bày ý kiến, chuẩn bị chứng cứ phản bác, có mặt tại phiên. Phúc thẩm có thể sửa án theo hướng bất lợi cho bên không kháng cáo nếu yêu cầu kháng cáo có căn cứ.
Chuẩn bị gì trong khoảng chờ phiên phúc thẩm ly hôn
Một danh sách gọn để đi qua giai đoạn chờ mà không bỏ sót việc:
- Đọc lại bản án sơ thẩm và đơn kháng cáo của các bên, đánh dấu phần nào bị kháng cáo, phần nào đã có hiệu lực.
- Nếu phần ly hôn đã có hiệu lực, hỏi toà về việc xác nhận để làm thủ tục ghi chú ly hôn và các giấy tờ cá nhân.
- Thực hiện các nghĩa vụ đang có hiệu lực, nhất là cấp dưỡng, và giữ chứng từ chuyển tiền.
- Thu thập chứng cứ cho đúng phần tranh chấp: giấy tờ nguồn gốc tài sản, sao kê trả nợ, chứng cứ về điều kiện nuôi con.
- Cân nhắc khả năng thoả thuận với bên kia về phần còn tranh chấp; thoả thuận tự nguyện, hợp pháp có thể được toà phúc thẩm công nhận bằng cách sửa bản án.
- Xác nhận địa chỉ nhận giấy tờ với toà, nhất là khi đã chuyển chỗ ở sau ly thân, để không bỏ lỡ giấy triệu tập.
Vụ có tài sản lớn, có yếu tố nước ngoài hoặc có tranh chấp nuôi con căng thẳng thì nên có luật sư hoặc người bảo vệ quyền lợi đồng hành ngay từ khi nhận thông báo thụ lý, vì phần lớn công việc quyết định kết quả diễn ra trước phiên chứ không phải tại phiên.
Câu hỏi thường gặp
Nếu chỉ kháng cáo phần tài sản thì bao giờ được nhận trích lục ghi chú ly hôn?
Phần quan hệ hôn nhân không bị kháng cáo, kháng nghị có hiệu lực khi hết thời hạn kháng cáo, kháng nghị. Bạn đề nghị toà sơ thẩm cấp bản án kèm xác nhận phần đã có hiệu lực, rồi làm thủ tục ghi chú ly hôn tại cơ quan đăng ký hộ tịch nơi đã đăng ký kết hôn hoặc theo hướng dẫn hiện hành.
Trong lúc chờ phúc thẩm, một bên có được bán tài sản đang tranh chấp không?
Tài sản đang tranh chấp trong vụ án mà chưa có bản án có hiệu lực thì việc tự ý định đoạt là rủi ro lớn, có thể bị tuyên vô hiệu. Bên lo ngại tài sản bị tẩu tán có thể đề nghị toà áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời như cấm chuyển dịch hoặc phong toả.
Toà phúc thẩm có tự hoà giải lại như ở sơ thẩm không?
Thủ tục hoà giải bắt buộc thuộc giai đoạn sơ thẩm. Ở phúc thẩm, hội đồng xét xử vẫn hỏi các bên có thoả thuận được với nhau không và có thể tạo điều kiện để các bên trao đổi. Nếu thoả thuận tự nguyện, không trái luật, toà sửa bản án sơ thẩm để công nhận.
Vợ chồng đã ly hôn có hiệu lực, một người kết hôn mới trước phiên phúc thẩm về tài sản có sao không?
Về nguyên tắc, khi phần ly hôn đã có hiệu lực, mỗi người có quyền kết hôn với người khác. Tranh chấp tài sản của cuộc hôn nhân cũ vẫn tiếp tục theo bản án phúc thẩm. Tài sản tạo ra trong cuộc hôn nhân mới không thuộc phạm vi vụ án cũ nếu không có tranh chấp về nguồn gốc.
Bản án phúc thẩm ly hôn có kháng cáo tiếp được không?
Không. Bản án phúc thẩm có hiệu lực pháp luật kể từ ngày tuyên. Nếu cho rằng bản án có vi phạm nghiêm trọng hoặc có tình tiết mới, đương sự chỉ có thể làm đơn đề nghị người có thẩm quyền xem xét kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm, và bản án vẫn được thi hành trong lúc chờ.
Có thể yêu cầu xét xử kín vụ ly hôn ở phúc thẩm không?
Phiên toà về nguyên tắc xét xử công khai. Trường hợp cần giữ bí mật đời tư, bí mật gia đình theo yêu cầu chính đáng của đương sự, toà có thể xét xử kín, nhưng phải tuyên án công khai. Bạn nên gửi đề nghị bằng văn bản, nêu lý do cụ thể, trước ngày mở phiên.