Khi phần giao con bị kháng cáo, toà phúc thẩm xem lại câu hỏi duy nhất mà luật đặt ra: giao con cho ai thì bảo đảm tốt nhất quyền lợi mọi mặt của con. Toà xét lại điều kiện vật chất, tinh thần, thời gian chăm sóc của từng bên, nguyện vọng của con nếu con từ đủ 7 tuổi, và những thay đổi thực tế kể từ sau phiên sơ thẩm.
Tranh chấp nuôi con là phần căng thẳng nhất của nhiều vụ ly hôn, và ở phúc thẩm nó thường còn căng hơn vì một bên vừa "thua". Bài viết giải thích toà cấp trên đánh giá lại những gì, cách lấy ý kiến của con ở giai đoạn này, hoàn cảnh mới được xem xét ra sao, con ở với ai trong lúc chờ, và cách chuẩn bị để cả hai cha mẹ không làm tổn thương con thêm.
Toà phúc thẩm đánh giá lại việc giao con dựa trên gì
Luật Hôn nhân và gia đình 2014 không cho cha hay mẹ ưu thế mặc nhiên, trừ một quy tắc: con dưới 36 tháng tuổi được giao cho mẹ trực tiếp nuôi, trừ trường hợp người mẹ không đủ điều kiện để trực tiếp trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con hoặc cha mẹ có thoả thuận khác phù hợp với lợi ích của con. Ngoài quy tắc đó, mọi đánh giá xoay quanh lợi ích của con.
Hội đồng xét xử phúc thẩm xem lại các yếu tố mà toà sơ thẩm đã cân nhắc: thu nhập và sự ổn định công việc của mỗi bên; chỗ ở; thời gian thực tế có thể dành cho con; ai đang trực tiếp chăm con từ khi ly thân; môi trường học tập; sự hỗ trợ của ông bà, người thân; tình trạng sức khoẻ; hành vi có hại cho con như bạo lực, nghiện ngập. Toà cũng cân nhắc việc không tách anh chị em ruột nếu có thể, và sự xáo trộn khi con phải đổi trường, đổi nơi ở.
Điều đương sự cần nhớ: thu nhập cao hơn không đồng nghĩa được giao con. Toà nhìn vào bức tranh chung. Một người thu nhập vừa phải nhưng ổn định, ở gần trường, đã trực tiếp chăm con nhiều năm thường có lợi thế hơn người thu nhập cao nhưng đi công tác liên tục và định gửi con cho người khác trông.
Ở phúc thẩm, câu hỏi mà hội đồng đặt ra cụ thể hơn: toà sơ thẩm đã đánh giá các yếu tố này đúng chưa, có bỏ sót chứng cứ quan trọng nào không, và có điều gì mới làm thay đổi cán cân không. Người kháng cáo cần chỉ ra được chỗ đánh giá sai hoặc thiếu; người bị kháng cáo cần chứng minh cách giao con hiện tại đang phù hợp với con.
Ý kiến của con ở giai đoạn phúc thẩm
Con từ đủ 7 tuổi trở lên phải được xem xét nguyện vọng. Đây là quy định của Luật Hôn nhân và gia đình. Nguyện vọng của con là một yếu tố quan trọng nhưng không phải yếu tố quyết định tuyệt đối; toà vẫn đặt nó cạnh lợi ích tổng thể của con.
Con đã lớn thêm kể từ sơ thẩm. Vụ án kéo dài nhiều tháng, có khi hơn một năm. Một đứa trẻ chưa đủ 7 tuổi ở sơ thẩm có thể đã đủ tuổi khi vụ án lên phúc thẩm. Khi đó việc lấy ý kiến của con trở thành bắt buộc phải xem xét, và việc bỏ qua có thể là vi phạm.
Cách lấy ý kiến phải thân thiện với trẻ. Toà thường lấy ý kiến con ở nơi phù hợp, có thể không có mặt cha mẹ, có thể có người đại diện của cơ quan bảo vệ trẻ em, thầy cô hoặc người con tin tưởng. Câu hỏi được đặt nhẹ nhàng, không bắt con chọn giữa cha và mẹ một cách trực diện.
Ý kiến bị "dạy trước" thường lộ ra. Một đứa trẻ lặp lại những câu như người lớn, nói về tiền bạc, tài sản hoặc lỗi của bên kia, là dấu hiệu bị tác động. Thẩm phán và người làm công tác trẻ em đã gặp nhiều trường hợp như vậy. Gây áp lực lên con không chỉ làm hại con mà còn làm giảm uy tín của chính người gây áp lực trước toà.
Con có thể thay đổi nguyện vọng. Con từng nói muốn ở với mẹ ở sơ thẩm, nay nói muốn ở với cha, toà sẽ tìm hiểu vì sao: do điều kiện thực tế thay đổi, do mối quan hệ với người nuôi xấu đi, hay do bị tác động. Lý do thay đổi quan trọng hơn bản thân sự thay đổi.
Hoàn cảnh thay đổi sau sơ thẩm được xem xét thế nào
Phiên phúc thẩm diễn ra sau phiên sơ thẩm một khoảng thời gian, và cuộc sống không đứng yên. Người được giao con có thể chuyển công việc sang tỉnh khác, tái hôn, ốm nặng; người không được giao con có thể ổn định chỗ ở, đổi sang công việc có thời gian linh hoạt. Hội đồng xét xử phúc thẩm có thể xem xét những tình tiết này, vì mục tiêu là quyết định đúng cho con ở thời điểm bản án có hiệu lực.
Tình tiết mới phải được chứng minh. Một câu "giờ đã có nhà rồi" không đủ; cần giấy tờ về chỗ ở, xác nhận công việc, sao kê thu nhập. Tình tiết bất lợi cho bên kia, như con bị bỏ bê, con nghỉ học nhiều, cũng cần chứng cứ khách quan như xác nhận của nhà trường, hồ sơ khám bệnh, lời khai người chứng kiến. Việc giao nộp chứng cứ mới ở phúc thẩm có điều kiện riêng; bạn nên nộp sớm và giải thích vì sao trước đây chưa có.
Cũng có những thay đổi nghe nặng nề nhưng không nhất thiết làm đổi cách giao con. Việc người nuôi con tái hôn, tự nó không phải lý do để giao con cho bên kia; toà sẽ xem gia đình mới đối xử với con thế nào. Việc người nuôi con thu nhập giảm do mất việc cũng không tự động dẫn tới mất quyền nuôi, nhất là khi bên kia vẫn có nghĩa vụ cấp dưỡng.
Nếu hoàn cảnh thay đổi lớn sau khi bản án đã có hiệu lực, con đường không còn là phúc thẩm mà là yêu cầu thay đổi người trực tiếp nuôi con bằng một vụ việc mới. Đó là thủ tục khác, với điều kiện riêng, và bên yêu cầu phải chứng minh việc thay đổi vì lợi ích của con.
Chứng cứ thường dùng trong tranh chấp nuôi con ở phúc thẩm
Bảng dưới gom các nhóm chứng cứ hay gặp, kèm điều cần lưu ý để chúng có sức nặng trước hội đồng xét xử:
| Nhóm chứng cứ | Ví dụ | Lưu ý |
|---|---|---|
| Điều kiện vật chất | Giấy tờ chỗ ở, hợp đồng thuê nhà dài hạn, xác nhận thu nhập, sao kê lương | Thu nhập ổn định quan trọng hơn con số lớn nhưng thất thường |
| Thời gian chăm sóc | Lịch làm việc, xác nhận của cơ quan về ca làm, thói quen đưa đón con | Ai thực tế đưa con đi học, đi khám là chi tiết toà hay hỏi |
| Học tập và sức khoẻ của con | Xác nhận của nhà trường về chuyên cần, sổ theo dõi sức khoẻ, hồ sơ khám | Xin trực tiếp từ nhà trường, cơ sở y tế; tránh tự chụp tài liệu nội bộ |
| Môi trường gia đình | Xác nhận của tổ dân phố, lời khai hàng xóm, người thân | Lời khai cụ thể sự việc có giá trị hơn nhận xét chung chung |
| Hành vi có hại | Quyết định xử phạt về bạo lực gia đình, kết quả giám định, hồ sơ điều trị nghiện | Phải là chứng cứ hợp pháp; tin nhắn, ghi âm cần nguồn gốc rõ |
| Nguyện vọng của con | Biên bản lấy ý kiến con do toà lập | Không tự quay video con trình bày rồi nộp; để toà làm theo thủ tục |
Chứng cứ thu thập bằng cách xâm phạm đời tư, như cài phần mềm theo dõi điện thoại của bên kia, có thể không được chấp nhận và còn gây rắc rối pháp lý cho người thu thập.
Con ở với ai trong lúc chờ phúc thẩm
Khi phần giao con bị kháng cáo, phần đó chưa có hiệu lực pháp luật. Trên thực tế con thường tiếp tục ở với người đang trực tiếp chăm sóc từ trước, dù bản án sơ thẩm giao con cho bên kia. Điều này hay sinh ra tranh cãi: bên được bản án sơ thẩm giao con muốn đón con ngay, bên đang giữ con lấy cớ kháng cáo để giữ lại.
Hai cha mẹ nên tự thoả thuận một sắp xếp tạm thời vì con, có thể ghi thành văn bản: con ở đâu, ai đưa đón, lịch thăm của bên kia, chi phí sinh hoạt chia ra sao. Nếu không thoả thuận được và có nguy cơ ảnh hưởng tới con, đương sự có thể đề nghị toà áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời phù hợp, chẳng hạn giao người chưa thành niên cho cá nhân hoặc tổ chức trông nom, nuôi dưỡng, hoặc buộc thực hiện trước một phần nghĩa vụ cấp dưỡng.
Tuyệt đối tránh việc giành giật con ở cổng trường, giấu con, đưa con đi nơi khác mà không báo bên kia. Những hành vi này làm con hoảng sợ, có thể bị xử lý theo pháp luật, và sẽ được hội đồng xét xử phúc thẩm nhìn thấy như một dấu hiệu về cách người đó đặt lợi ích của mình lên trên con.
Cách chuẩn bị cho phiên phúc thẩm về nuôi con
Một số việc nên làm, áp dụng cho cả người kháng cáo và người bị kháng cáo:
- Viết ra cụ thể kế hoạch nuôi con nếu được giao: con học trường nào, ai đưa đón, ai trông khi mình đi làm, chi phí dự kiến. Kế hoạch cụ thể thuyết phục hơn lời hứa chung chung.
- Đề xuất lịch thăm nom hợp lý cho bên kia. Người chủ động bảo đảm quyền gặp con của cha hoặc mẹ còn lại thường được toà đánh giá cao hơn người tìm cách hạn chế.
- Chuẩn bị bằng chứng về sự gắn bó thực tế với con, không chỉ bằng chứng về điều kiện kinh tế.
- Giữ con ngoài cuộc tranh chấp: không kể chuyện kiện tụng, không hỏi con muốn ở với ai mỗi ngày, không nói xấu bên kia trước mặt con.
- Nếu con từ đủ 7 tuổi, chuẩn bị tinh thần cho việc toà lấy ý kiến con và nói với con rằng con được nói thật, cha mẹ không giận.
- Cân nhắc thoả thuận: nếu hai bên thống nhất được người nuôi con, lịch thăm và mức cấp dưỡng, toà phúc thẩm có thể công nhận bằng cách sửa bản án, giúp con thoát khỏi một phiên tranh chấp.
Khi tranh chấp có yếu tố bạo lực gia đình, có nguy cơ đưa con ra nước ngoài, hoặc con có nhu cầu chăm sóc đặc biệt, việc có luật sư hoặc trợ giúp viên pháp lý theo sát từ đầu là cần thiết để không bỏ sót biện pháp bảo vệ con.
Mức cấp dưỡng và quyền thăm nom đi cùng quyết định giao con
Nếu toà phúc thẩm đổi người trực tiếp nuôi con, các phần đi kèm cũng thay đổi theo: người trước đây nhận cấp dưỡng nay có thể phải cấp dưỡng, lịch thăm nom đảo chiều. Hội đồng xét xử sẽ quyết định lại mức cấp dưỡng dựa trên thu nhập, khả năng thực tế của người không trực tiếp nuôi và nhu cầu thiết yếu của con. Luật cho phép các bên thoả thuận mức cấp dưỡng; không thoả thuận được thì toà quyết.
Ngay cả khi toà giữ nguyên người nuôi con, mức cấp dưỡng vẫn có thể được sửa nếu bị kháng cáo và có căn cứ, chẳng hạn mức tuyên ở sơ thẩm không tương xứng thu nhập đã được chứng minh. Việc cấp dưỡng có thể là định kỳ hằng tháng, hằng quý hoặc một lần, tuỳ thoả thuận và hoàn cảnh.
Quyền thăm nom con là quyền của cha hoặc mẹ không trực tiếp nuôi, và người trực tiếp nuôi không được cản trở. Nếu bản án sơ thẩm không ghi cụ thể và việc thăm nom đang bị cản trở, đương sự có thể đề nghị toà phúc thẩm ghi nhận rõ hơn trong phạm vi phần bị kháng cáo; nếu không thuộc phạm vi đó, cần giải quyết bằng thủ tục khác sau khi bản án có hiệu lực.
Câu hỏi thường gặp
Con dưới 36 tháng tuổi thì bố có cơ hội được nuôi ở phúc thẩm không?
Có, nhưng phải chứng minh người mẹ không đủ điều kiện trực tiếp trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con, hoặc hai bên có thoả thuận khác phù hợp với lợi ích của con. Những trường hợp này cần chứng cứ khách quan, không chỉ dựa vào lời kể.
Con nói muốn ở với mình nhưng toà vẫn giao cho bên kia, vì sao?
Nguyện vọng của con từ đủ 7 tuổi là một yếu tố được xem xét, không phải yếu tố duy nhất. Toà có thể thấy điều kiện chăm sóc, môi trường học tập hoặc sự ổn định ở phía bên kia tốt hơn cho con, hoặc thấy ý kiến của con có dấu hiệu bị tác động.
Có nên đưa con đến phiên toà phúc thẩm không?
Thường không nên, trừ khi toà triệu tập hoặc có yêu cầu cụ thể. Việc lấy ý kiến con được toà sắp xếp theo cách phù hợp với trẻ. Đưa con vào phòng xử để nghe cha mẹ tranh luận là trải nghiệm nặng nề và không giúp ích cho vụ án.
Người không được nuôi con có thể làm gì nếu bị cản trở thăm con sau bản án phúc thẩm?
Bạn ghi lại các lần bị cản trở, đề nghị cơ quan thi hành án dân sự hỗ trợ thi hành phần quyền thăm nom nếu bản án có ghi, hoặc yêu cầu toà xem xét thay đổi người trực tiếp nuôi con khi việc cản trở kéo dài gây hại cho con.
Ông bà nội ngoại có được tham gia tranh chấp nuôi cháu ở phúc thẩm không?
Ông bà không phải người được giao con trong vụ ly hôn của cha mẹ, trừ những trường hợp đặc biệt luật cho phép giao con cho người giám hộ khi cả cha và mẹ đều không đủ điều kiện. Ông bà có thể làm chứng về việc chăm sóc cháu và cam kết hỗ trợ người con của mình.
Đương sự đi làm ở nước ngoài có được giao con ở phúc thẩm không?
Không có quy tắc cấm, nhưng toà sẽ xem thực tế ai trông con hằng ngày, con có phải chuyển chỗ ở ra nước ngoài không, việc học và quan hệ với cha hoặc mẹ còn lại bị ảnh hưởng ra sao. Kế hoạch chăm sóc cụ thể và giấy tờ chứng minh là điều kiện cần.