Ở phúc thẩm, toà cấp trên chỉ tổ chức xem xét thẩm định tại chỗ hoặc định giá lại khi chứng cứ trong hồ sơ chưa đủ để giải quyết phần bị kháng cáo, hoặc khi có căn cứ cho thấy kết quả cũ không chính xác, không còn phù hợp với giá thị trường. Bên đề nghị thường phải nộp tạm ứng chi phí; người chịu chi phí sau cùng được xác định theo kết quả giải quyết yêu cầu.
Hai thủ tục này hay được nhắc trong vụ nhà đất, chia tài sản ly hôn, thừa kế, tranh chấp công trình, cây trồng. Bài viết giải thích sự khác nhau giữa xem xét thẩm định tại chỗ và định giá, khi nào đề nghị có khả năng được chấp nhận, toà tiến hành ra sao, đương sự nên làm gì tại buổi làm việc, và cách nhìn chi phí trong tương quan với lợi ích.
Hai thủ tục khác nhau, thường đi cùng nhau
Nhiều người dùng lẫn hai khái niệm. Theo Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, đây là hai biện pháp thu thập chứng cứ riêng:
| Tiêu chí | Xem xét thẩm định tại chỗ | Định giá tài sản |
|---|---|---|
| Mục đích | Ghi nhận hiện trạng thực tế: vị trí, kích thước, công trình, cây cối, tình trạng tài sản | Xác định giá trị bằng tiền của tài sản tranh chấp |
| Ai tiến hành | Thẩm phán cùng thư ký, có thể mời cơ quan chuyên môn đo đạc, chính quyền cấp xã chứng kiến | Hội đồng định giá do toà thành lập, hoặc tổ chức thẩm định giá theo lựa chọn của các bên trong một số trường hợp |
| Kết quả | Biên bản xem xét thẩm định, kèm sơ đồ, bản vẽ, hình ảnh | Biên bản hoặc kết quả định giá, thể hiện phương pháp và giá trị |
| Thường dùng khi | Tranh chấp ranh giới, diện tích, công trình xây trên đất, tài sản không thể mang tới toà | Chia tài sản, tính chênh lệch khi giao hiện vật, xác định án phí theo giá trị |
| Quan hệ với nhau | Thường làm trước để xác định đúng đối tượng | Dựa trên hiện trạng đã được ghi nhận |
Định giá sai đối tượng là hệ quả hay gặp khi bỏ qua bước xem xét thẩm định: định giá cả căn nhà trong khi chỉ một phần là tài sản tranh chấp, hoặc bỏ sót dãy nhà phụ xây sau. Vì vậy khi đề nghị định giá lại, bạn nên xem cả biên bản thẩm định cũ.
Khi nào đề nghị ở phúc thẩm có khả năng được chấp nhận
Thời gian đã làm giá thay đổi đáng kể. Kết quả định giá được làm từ lâu trước phiên phúc thẩm, trong khi giá nhà đất khu vực đã biến động, là căn cứ thường gặp. Bạn nên kèm thông tin về giao dịch thực tế quanh khu vực hoặc thay đổi quy hoạch, hạ tầng.
Kết quả cũ có sai sót cụ thể. Diện tích ghi sai so với bản đồ, bỏ sót công trình, áp dụng sai mục đích sử dụng đất, dùng phương pháp không phù hợp, thành phần hội đồng định giá không đúng quy định. Sai sót càng cụ thể, đề nghị càng có sức nặng.
Hiện trạng đã thay đổi sau sơ thẩm. Một bên xây thêm, phá dỡ, chặt cây, hoặc có thiên tai làm thay đổi tài sản. Toà cần ghi nhận lại hiện trạng để bản án thi hành được trên thực tế.
Phần bị kháng cáo phụ thuộc trực tiếp vào số liệu. Nếu bạn kháng cáo về tỷ lệ chia mà không tranh chấp giá, việc định giá lại không làm thay đổi kết quả và toà có thể không chấp nhận. Đề nghị phải gắn với điều bạn đang tranh chấp.
Đề nghị chỉ nhằm kéo dài thời gian thì thường bị bác. Hội đồng xét xử sẽ xem xét đề nghị có căn cứ hay không. Một đề nghị chung chung "không đồng ý giá" mà không có lý do cụ thể thường không được chấp nhận, và còn làm bạn mất uy tín trước toà.
Trình tự toà phúc thẩm tiến hành
Khi chấp nhận đề nghị hoặc tự thấy cần, toà cấp trên thường làm theo các bước:
- Đương sự gửi văn bản đề nghị, nêu rõ tài sản, lý do và mục tiêu cần làm rõ; kèm chứng cứ chứng minh sai sót hoặc thay đổi.
- Toà xem xét, nếu chấp nhận thì thông báo số tiền tạm ứng chi phí và thời hạn nộp.
- Toà ra quyết định xem xét thẩm định tại chỗ hoặc quyết định định giá, thành lập hội đồng định giá nếu cần, và thông báo thời gian, địa điểm cho các đương sự, chính quyền cấp xã nơi có tài sản.
- Buổi làm việc tại hiện trường diễn ra với sự có mặt của các bên đã được thông báo; vắng mặt không có lý do chính đáng không làm buổi làm việc bị dừng.
- Biên bản được lập, các bên có mặt ký và ghi ý kiến của mình. Kết quả định giá được thông báo cho các đương sự.
- Các bên có ý kiến về kết quả trước hoặc tại phiên toà; hội đồng xét xử đánh giá kết quả này cùng với các chứng cứ khác.
Thời gian để hoàn thành các bước trên có thể làm phiên toà phúc thẩm lùi lại. Nếu bạn là bên muốn vụ án kết thúc nhanh, hãy cân nhắc đề nghị sớm ngay khi nhận thông báo thụ lý, thay vì chờ đến sát phiên.
Có mặt tại buổi làm việc ở hiện trường: nên làm gì
Buổi xem xét thẩm định tại chỗ là cơ hội hiếm để đương sự trực tiếp chỉ cho toà thấy những gì giấy tờ không thể hiện. Bạn nên chuẩn bị trước danh sách những điểm cần ghi nhận: mốc ranh giới, phần công trình do mình xây, cây trồng do mình trồng, phần hư hỏng. Mang theo bản sao giấy tờ liên quan để đối chiếu tại chỗ.
Khi thư ký lập biên bản, hãy đọc kỹ trước khi ký. Nếu biên bản không ghi nhận đúng điều bạn chỉ ra, bạn có quyền ghi ý kiến của mình vào biên bản. Không ký mà không nói lý do là cách làm kém hiệu quả; ghi rõ "không đồng ý ở điểm…" có giá trị hơn nhiều.
Giữ thái độ bình tĩnh với bên kia. Những buổi làm việc ngoài thực địa dễ trở thành nơi cãi nhau giữa hàng xóm, anh em. Hành vi cản trở, không cho đoàn vào đất hoặc nhà có thể khiến toà phải nhờ chính quyền hỗ trợ, và sẽ được ghi nhận lại. Nếu bạn đang quản lý tài sản, hãy tạo điều kiện cho việc xem xét; điều đó có lợi cho chính bạn khi toà đánh giá thiện chí.
Chi phí: ai tạm ứng, ai chịu sau cùng
Về nguyên tắc, người yêu cầu xem xét thẩm định tại chỗ hoặc định giá phải nộp tiền tạm ứng chi phí. Số tiền phụ thuộc khối lượng công việc, việc thuê đơn vị đo đạc, thẩm định giá, thù lao thành viên hội đồng định giá. Toà sẽ thông báo con số cụ thể; không nộp đúng hạn thì yêu cầu có thể không được thực hiện.
Người chịu chi phí sau cùng được xác định khi giải quyết vụ án, theo quy định của Bộ luật Tố tụng dân sự về chi phí tố tụng: thường là người có yêu cầu không được toà chấp nhận, hoặc các bên chịu tương ứng với phần tài sản được chia trong vụ chia tài sản. Khi định giá lại theo yêu cầu của một bên, việc ai chịu phần chi phí định giá lại còn tuỳ vào kết quả có khác lần trước và yêu cầu có căn cứ hay không. Bạn nên đọc phần quyết định về chi phí tố tụng trong bản án để biết mình được hoàn trả hay phải chịu.
Trước khi đề nghị, hãy cân nhắc tương quan giữa chi phí và lợi ích. Ví dụ giả định: chênh lệch giá dự kiến chỉ làm khoản tiền thanh toán thay đổi không đáng kể, trong khi chi phí định giá lại và thời gian chờ thêm vài tháng là chắc chắn. Khi đó, việc thoả thuận một mức giá với bên kia có thể hợp lý hơn đi định giá lần nữa.
Tài sản khó định giá: cây lâu năm, công trình dở dang, tài sản ở xa
Không phải tài sản nào cũng có giá tham khảo sẵn như căn hộ trong đô thị. Vườn cây ăn trái lâu năm ở Tây Nguyên hay đồng bằng sông Cửu Long được định giá theo loại cây, tuổi cây, mật độ, khả năng cho thu hoạch; hai lần định giá cách nhau một mùa vụ có thể khác nhau đáng kể. Khi đề nghị định giá lại vườn cây, bạn nên cung cấp thông tin về số lượng, năm trồng, chi phí chăm sóc và sản lượng các năm gần đây để hội đồng có dữ liệu thực.
Công trình xây dở dang, nhà xưởng cũ, máy móc gắn liền với đất là nhóm hay bị tranh cãi về phương pháp: tính theo chi phí xây dựng mới trừ hao mòn hay theo giá trị còn sử dụng được. Biên bản định giá cần nói rõ phương pháp; nếu không, đây là điểm hợp lý để đề nghị làm rõ ở phúc thẩm.
Tài sản nằm ở tỉnh khác với nơi toà xét xử, hoặc ở nhiều địa phương, khiến việc tổ chức xem xét và định giá mất thêm thời gian và chi phí đi lại. Toà có thể uỷ thác cho toà án nơi có tài sản thực hiện một số việc. Các bên nên tính đến yếu tố này khi ước lượng thời gian vụ án và cân nhắc thoả thuận giá đối với những tài sản nhỏ, ít tranh chấp.
Những sai lầm hay gặp khi đề nghị ở phúc thẩm
Tránh được những điểm sau giúp đề nghị của bạn có cơ hội được chấp nhận và có ích cho vụ án:
- Đề nghị định giá lại nhưng không nêu được kết quả cũ sai ở đâu.
- Đề nghị quá muộn, sát ngày mở phiên, khiến toà khó sắp xếp hoặc cho rằng nhằm kéo dài.
- Không nộp tạm ứng chi phí đúng hạn sau khi được chấp nhận.
- Không có mặt tại buổi làm việc ở hiện trường rồi sau đó phản đối kết quả.
- Ký biên bản mà không đọc, rồi phát hiện thiếu sót khi đã muộn.
- Nộp chứng thư thẩm định giá tự thuê mà không đề nghị toà xem xét theo thủ tục, kỳ vọng nó thay thế kết quả định giá trong tố tụng.
Chứng thư thẩm định giá do một bên tự thuê vẫn có thể là tài liệu tham khảo hoặc căn cứ để đề nghị định giá lại, nhưng không tự động có giá trị như kết quả định giá do toà tổ chức theo luật tố tụng.
Câu hỏi thường gặp
Toà phúc thẩm có bắt buộc phải xuống xem tài sản không?
Không bắt buộc. Nếu chứng cứ trong hồ sơ đã đủ và rõ, hội đồng xét xử có thể giải quyết trên hồ sơ. Toà chỉ xem xét thẩm định tại chỗ khi thấy cần thiết hoặc khi đề nghị của đương sự có căn cứ và gắn với phần bị kháng cáo.
Bên kia không cho vào nhà để định giá thì toà xử lý thế nào?
Toà có thể yêu cầu chính quyền địa phương phối hợp, lập biên bản về việc cản trở. Hành vi cản trở được ghi nhận và có thể bị xử lý theo quy định. Hội đồng xét xử cũng có thể đánh giá chứng cứ dựa trên những gì đã thu thập được.
Có thể tự thoả thuận giá tài sản thay cho định giá không?
Có. Các đương sự có quyền thoả thuận với nhau về giá tài sản và thông báo cho toà bằng văn bản. Toà sẽ dùng giá thoả thuận nếu không trái pháp luật và không nhằm trốn tránh nghĩa vụ với Nhà nước hoặc người thứ ba.
Kết quả định giá lại thấp hơn lần trước thì toà dùng kết quả nào?
Hội đồng xét xử đánh giá cả hai kết quả cùng chứng cứ khác, xem lần nào phản ánh đúng giá trị tại thời điểm giải quyết và có quy trình đúng hơn. Thông thường kết quả gần thời điểm xét xử, được làm đúng thủ tục, sẽ được ưu tiên.
Người không có tiền tạm ứng chi phí định giá thì sao?
Một số đối tượng có thể được miễn, giảm theo quy định về án phí, lệ phí và chi phí tố tụng. Bạn nên hỏi thư ký toà về điều kiện và hồ sơ đề nghị. Nếu không thuộc diện miễn, có thể trao đổi với bên kia về việc cùng nộp hoặc thoả thuận giá.
Toà phúc thẩm có thể tự định giá dù không ai yêu cầu không?
Trong một số trường hợp luật cho phép, toà có thể ra quyết định định giá khi các bên không thoả thuận được giá hoặc khi thấy cần thiết để giải quyết đúng vụ án. Ở phúc thẩm, việc này gắn với phần bị kháng cáo và yêu cầu giải quyết đúng giá trị tài sản.