Thương lượng trước phiên phúc thẩm khác hẳn thương lượng trước khi kiện, vì giờ đây cả hai bên đã có một bản án sơ thẩm làm mốc. Bên thắng biết mình đang cầm một kết quả có lợi nhưng chưa chắc chắn; bên thua biết lập luận của mình từng không được chấp nhận. Một cuộc thương lượng tốt bắt đầu từ việc đọc kỹ bản án đó, liệt kê các kịch bản có thể xảy ra ở phúc thẩm, tính cái giá của việc theo tiếp, rồi mới đưa ra con số.
Bài này không dự đoán kết quả vụ án nào, cũng không thay cho ý kiến của người làm nghề về hồ sơ cụ thể. Mục tiêu là giúp bạn có một khung suy nghĩ rõ ràng để không đồng ý quá vội vì mệt mỏi, cũng không từ chối một đề nghị hợp lý vì tự ái.
Bản án sơ thẩm là mốc neo cho cả hai bên
Trước khi có bản án, mỗi bên thường đánh giá vụ việc theo cảm nhận của mình. Sau bản án, đã có một hội đồng xét xử đứng ngoài, xem toàn bộ chứng cứ và đưa ra kết luận. Kết luận đó chưa chắc được giữ nguyên, nhưng nó là căn cứ khách quan nhất mà hai bên cùng có trong tay. Mọi đề xuất dàn xếp hợp lý đều xoay quanh mốc này.
Phần quan trọng nhất của bản án để thương lượng không phải phần quyết định mà phần nhận định. Đọc phần nhận định, bạn biết toà sơ thẩm đã chấp nhận chứng cứ nào, bác lập luận nào, dựa trên quy định nào. Kháng cáo của bên thua có sức nặng tới đâu phụ thuộc vào việc họ có chỉ ra được sai sót cụ thể trong phần nhận định hay không, hay chỉ đơn giản là không đồng ý.
Bên thắng cũng nên đọc với con mắt phê phán. Nếu bản án có chỗ yếu, như một chứng cứ quan trọng được đánh giá chưa kỹ, một người lẽ ra phải được đưa vào tham gia tố tụng nhưng bị bỏ sót, thì nguy cơ bị sửa hoặc huỷ là có thật. Nhận ra điều đó sớm giúp bên thắng có thái độ thực tế hơn khi được đề nghị dàn xếp.
Liệt kê các kịch bản có thể xảy ra ở phúc thẩm
Giữ nguyên bản án sơ thẩm. Kết quả không đổi, người kháng cáo thường phải chịu thêm án phí phúc thẩm, và bản án có hiệu lực ngay từ ngày tuyên. Với bên thắng ở sơ thẩm, đây là kịch bản tốt nhất nhưng vẫn kèm thời gian chờ và giai đoạn thi hành án phía sau.
Sửa một phần hoặc toàn bộ. Kết quả thay đổi theo hướng chấp nhận một phần hoặc toàn bộ kháng cáo. Mức độ thay đổi có thể nhỏ, như điều chỉnh cách tính lãi, hoặc lớn, như đảo ngược kết quả.
Huỷ để xét xử lại. Vụ án quay về cấp sơ thẩm, làm lại từ đầu với một hội đồng khác. Kịch bản này không cho ai thắng ngay, nhưng kéo dài thời gian đáng kể, thường tính bằng năm, và cả hai bên cùng tốn kém thêm.
Huỷ và đình chỉ giải quyết vụ án. Xảy ra trong một số trường hợp đặc biệt như vụ án không thuộc thẩm quyền, người khởi kiện không có quyền khởi kiện. Ít gặp nhưng cần biết nếu hồ sơ có dấu hiệu.
Tính cái giá của việc theo tiếp
Cái giá của việc tiếp tục không chỉ là tiền. Khi so sánh một đề xuất dàn xếp với việc chờ phán quyết, nên liệt kê đủ:
- Thời gian: từ nay đến phiên phúc thẩm, cộng thêm khả năng hoãn phiên, cộng thêm khả năng án bị huỷ và xử lại.
- Án phí phúc thẩm và các chi phí tố tụng có thể phát sinh thêm như định giá lại, thẩm định tại chỗ.
- Chi phí người đại diện, người bảo vệ quyền lợi nếu có, chi phí đi lại, ngày công nghỉ làm.
- Tiền hoặc tài sản bị treo trong thời gian chờ: không dùng được, không bán được, có thể giảm giá trị.
- Rủi ro thi hành án: thắng mà bên kia không có tài sản để thi hành thì bản án cũng chỉ là giấy.
- Chi phí tinh thần và quan hệ: căng thẳng kéo dài, ảnh hưởng gia đình, công việc, quan hệ với người kia nếu còn phải gặp nhau.
Không cần quy mọi thứ ra tiền một cách chính xác. Chỉ cần viết ra giấy, bạn sẽ thấy rõ hơn một đề xuất "thấp hơn bản án" thật ra thấp hơn bao nhiêu khi trừ đi những khoản trên.
Chọn thời điểm và cách tiếp cận
Có ba thời điểm thương lượng thường gặp. Ngay sau khi có kháng cáo, khi cảm xúc còn nóng nhưng chi phí phúc thẩm chưa phát sinh nhiều. Trong khoảng chờ toà phúc thẩm chuẩn bị xét xử, khi hai bên đã bình tĩnh hơn. Và sát ngày phiên toà, khi áp lực thời gian khiến cả hai dễ nhượng bộ hơn, nhưng cũng dễ quyết định vội. Không có thời điểm nào đúng cho mọi vụ; điều quan trọng là không để đến phút cuối mới lần đầu nghĩ tới chuyện dàn xếp.
Về cách tiếp cận, các bên có thể gặp trực tiếp, trao đổi qua người đại diện, hoặc nhờ một người trung gian mà cả hai cùng tin. Với tranh chấp kinh doanh thương mại, các bên có thể cân nhắc hoà giải thương mại với hoà giải viên độc lập. Trong quan hệ gia đình, người lớn tuổi có uy tín trong họ hàng đôi khi giúp hai bên nói chuyện được với nhau hơn là người đại diện.
Dù chọn cách nào, mọi đề xuất quan trọng nên được ghi lại bằng văn bản, kể cả tin nhắn có nội dung rõ ràng. Thoả thuận miệng trong bữa cơm gia đình rất dễ bị mỗi người nhớ một kiểu khi vào phòng xử.
Chuẩn bị một đề xuất có cơ sở
Một đề xuất dàn xếp có cơ sở giúp cuộc thương lượng đi nhanh và nghiêm túc hơn. Có thể chuẩn bị theo các bước:
- Xác định mức tối thiểu bạn chấp nhận được, sau khi đã trừ đi cái giá của việc theo tiếp; giữ con số này cho riêng mình.
- Xác định phương án nếu không thoả thuận được: chờ phán quyết, và bạn đã sẵn sàng về tinh thần, tài chính cho các kịch bản.
- Đưa ra đề xuất đầu tiên có lý do đi kèm, chẳng hạn dựa vào phần nhận định của bản án hay chi phí thực tế, thay vì một con số trống.
- Khi nhượng bộ, nhượng có điều kiện: giảm số tiền nhưng đổi lại trả nhanh hơn, giãn thời hạn nhưng đổi lại có tài sản bảo đảm.
- Khi đã gần thống nhất, viết toàn bộ nội dung ra giấy, đọc lại từng ý, rồi mới chọn con đường thủ tục: đề nghị toà công nhận, rút kháng cáo hay rút đơn.
Nếu có người đại diện, cần thống nhất trước với họ phạm vi được chấp nhận và ghi rõ trong giấy uỷ quyền nếu muốn họ thay mặt mình đồng ý tại phiên. Người đại diện vượt quá phạm vi được giao là một nguyên nhân thường gặp khiến thoả thuận đổ vỡ.
Khi bên kia không muốn thương lượng
Không phải lời đề nghị nào cũng được đáp lại. Bên kia có thể tin chắc mình sẽ thắng ở phúc thẩm, có thể đang giận, hoặc có thể dùng việc từ chối như một chiến thuật để ép bạn nhượng thêm. Khi đó, điều đầu tiên là không coi sự từ chối là thất bại cá nhân; đó chỉ là thông tin cho biết bạn cần chuẩn bị cho kịch bản xét xử.
Bạn có thể để ngỏ lời đề nghị bằng một văn bản ngắn, nêu rằng mình vẫn sẵn sàng trao đổi trước hoặc tại phiên toà. Nhiều trường hợp bên kia chỉ thay đổi thái độ khi nghe chủ toạ hỏi về khả năng thoả thuận, hoặc sau khi nghe kiểm sát viên phát biểu. Giữ thái độ bình tĩnh, lịch sự giúp cánh cửa đó không đóng hẳn.
Trong lúc chờ, hãy dồn sức vào việc chuẩn bị cho phiên toà: rà lại hồ sơ, chuẩn bị ý kiến bằng văn bản, nắm rõ phạm vi kháng cáo. Một bên được chuẩn bị kỹ thường cũng là bên có vị thế tốt hơn nếu cuộc thương lượng được mở lại vào phút chót.
Ví dụ giả định: so sánh hai lựa chọn của bên thắng ở sơ thẩm
Ví dụ giả định: một người cho thuê mặt bằng ở Vĩnh Long thắng kiện đòi tiền thuê, bên thuê kháng cáo. Bên thuê đề nghị trả ngay bảy phần mười số tiền theo bản án để khép vụ việc.
| Tiêu chí | Nhận đề xuất dàn xếp | Chờ phán quyết phúc thẩm |
|---|---|---|
| Số tiền danh nghĩa | Bảy phần mười số theo bản án | Toàn bộ nếu giữ nguyên; ít hơn nếu bị sửa |
| Thời điểm nhận tiền | Gần như ngay | Sau phiên phúc thẩm, cộng thời gian thi hành án nếu bên kia không tự trả |
| Rủi ro bị sửa hoặc huỷ | Không còn | Còn, tuỳ chỗ yếu của bản án sơ thẩm |
| Chi phí phát sinh thêm | Thấp | Thời gian, đi lại, người đại diện, có thể cả định giá lại |
| Khả năng thu được tiền thật | Cao nếu trả ngay khi ký | Phụ thuộc tài sản của bên thuê ở thời điểm thi hành |
Không có câu trả lời đúng cho mọi người. Có người chấp nhận mất một phần để yên tâm, có người sẵn sàng chờ vì tin vào bản án. Bảng chỉ giúp đặt hai lựa chọn cạnh nhau để quyết định có ý thức.
Những điều không nên làm khi thương lượng
Không dùng doạ dẫm. Doạ tố giác, doạ làm lớn chuyện, doạ gây khó cho người thân của bên kia để ép họ nhận thoả thuận không chỉ phản tác dụng mà còn có thể vi phạm pháp luật. Thoả thuận đạt được bằng sức ép như vậy cũng dễ bị coi là không tự nguyện.
Không tìm cách tác động người tiến hành tố tụng. Mọi hành vi tiếp cận thẩm phán, hội thẩm, kiểm sát viên để "lo" kết quả đều trái pháp luật. Thương lượng là chuyện giữa các đương sự với nhau.
Không hứa điều mình không làm được. Hứa trả nhanh, trả nhiều để được đồng ý rồi vi phạm ngay đợt đầu khiến bạn mất cả uy tín lẫn những gì đã được nhượng.
Không ký khi chưa đọc kỹ. Áp lực sát giờ phiên toà làm nhiều người ký vội một văn bản có câu chữ bất lợi. Dành thời gian đọc lại, hỏi người làm nghề nếu cần, vẫn hơn hối hận sau khi bản án đã có hiệu lực.
Câu hỏi thường gặp
Bên thua ở sơ thẩm có nên chủ động đề nghị dàn xếp không?
Chủ động đề nghị không phải là dấu hiệu yếu thế mà cho thấy thiện chí khép vụ việc. Bên thua có lợi thế là biết rõ mình chịu được tới đâu; một đề xuất cụ thể, có lý do, thường được bên kia xem xét nghiêm túc hơn một lời ngỏ chung chung.
Đang thương lượng thì có cần xin hoãn phiên phúc thẩm không?
Thương lượng tự nó không phải là lý do hoãn phiên theo luật. Các bên nên chủ động hoàn tất trước ngày phiên, hoặc mang những gì đã thống nhất vào phiên để trình bày. Nếu thật sự cần thêm thời gian, có thể trình bày với toà nhưng toà tự quyết định.
Có nên nhờ người trung gian không?
Người trung gian mà cả hai cùng tin có thể giúp hạ nhiệt và đưa hai bên tới một điểm chung, nhất là trong quan hệ gia đình hay đối tác lâu năm. Họ không có quyền quyết định thay các bên, và kết quả vẫn cần được ghi bằng văn bản rõ ràng.
Đề xuất dàn xếp gửi bằng tin nhắn có giá trị gì không?
Tin nhắn có nội dung rõ ràng có thể là chứng cứ cho thấy quá trình thương lượng, nhưng chưa phải thoả thuận hoàn chỉnh được toà công nhận. Khi đã thống nhất, nên lập văn bản có chữ ký của các bên và chọn con đường thủ tục phù hợp.
Thương lượng không thành thì có bất lợi gì khi xét xử không?
Không. Việc từng thương lượng không làm bên nào bị bất lợi khi toà xét xử. Hội đồng xét xử phán quyết dựa trên chứng cứ và quy định pháp luật trong phạm vi kháng cáo, kháng nghị.