Không phải vụ nào cũng chốt được trọn gói. Rất thường gặp cảnh hai bên thống nhất được một vài nội dung nhưng còn vướng ở nội dung khác: vợ chồng đã đồng ý ai nuôi con nhưng chưa xong phần chia nhà, bên mua bên bán đã chốt khoản nợ gốc nhưng còn tranh cãi tiền lãi. Ở phiên phúc thẩm, hội đồng xét xử có thể công nhận phần đã thoả thuận và tiếp tục xét xử phần còn tranh chấp.
Thoả thuận một phần giúp thu hẹp vụ án, giảm thời gian tranh luận và giữ lại những gì hai bên đã đồng ý được. Nhưng nó cũng có bẫy: phần chốt và phần chưa chốt nhiều khi dính vào nhau, và việc nhượng ở phần này với kỳ vọng thắng ở phần kia có thể không thành. Bài viết giải thích cách tách, cách trình bày và những rủi ro cần cân nhắc.
Thoả thuận một phần thường xuất hiện trong những vụ nào
Vụ án dân sự hiếm khi chỉ có một yêu cầu. Một vụ ly hôn có yêu cầu ly hôn, nuôi con, cấp dưỡng, chia tài sản chung, đôi khi cả nợ chung. Một vụ tranh chấp hợp đồng có yêu cầu trả tiền gốc, tiền lãi, tiền phạt vi phạm, bồi thường thiệt hại. Một vụ thừa kế có việc xác định di sản, xác định người thừa kế, chia hiện vật hay chia giá trị, thanh toán công sức giữ gìn di sản.
Mỗi yêu cầu có mức độ căng thẳng khác nhau. Có yêu cầu hai bên vốn chỉ tranh cãi vì đang giận, sau bản án sơ thẩm dễ dàng đồng ý. Có yêu cầu là cốt lõi của tranh chấp, nơi mỗi bên đều có lý lẽ riêng và muốn toà cấp trên phân xử. Thoả thuận một phần là cách tách hai loại này ra, để phiên toà tập trung đúng vào chỗ thật sự cần phán quyết.
Với hội đồng xét xử, phạm vi tranh chấp hẹp lại thì phần hỏi, tranh luận và nhận định cũng gọn hơn. Với các bên, những nội dung đã chốt được ghi vào bản án phúc thẩm và có hiệu lực ngay, không còn phụ thuộc vào kết quả tranh luận ở phần còn lại. Người trong cuộc thường nhẹ nhõm hơn hẳn khi ít nhất một chuyện, như chuyện con cái, đã được khép lại.
Điều kiện để tách được phần đã chốt
Phần đó độc lập với phần còn tranh chấp. Thoả thuận ai nuôi con thường độc lập với việc chia nhà. Nhưng thoả thuận về mức cấp dưỡng lại có thể gắn với việc ai được nhận căn nhà và có thu nhập cho thuê; tách ra không khéo sẽ mâu thuẫn với nhau.
Không phụ thuộc vào kết quả phán quyết sắp tới. Thoả thuận kiểu "nếu toà xử lãi theo hướng có lợi cho bên A thì bên A trả gốc trong ba tháng, nếu không thì sáu tháng" là thoả thuận có điều kiện gắn với phán quyết. Hội đồng xét xử thường không ghi nhận kiểu này vì nó khiến bản án tự mâu thuẫn hoặc khó thi hành.
Nằm trong phạm vi xét xử phúc thẩm. Toà phúc thẩm chỉ xem xét phần bản án sơ thẩm bị kháng cáo, kháng nghị và phần có liên quan. Phần không ai kháng cáo đã có hiệu lực, không thể đưa vào thoả thuận để toà phúc thẩm công nhận lại.
Không làm thiệt người không tham gia. Chia tài sản chung giữa hai vợ chồng mà tài sản đó đang đứng tên cùng cha mẹ một bên, hay đang thế chấp, cần có ý kiến của những người liên quan. Thiếu ý kiến của họ thì phần đó khó được công nhận dù hai vợ chồng đã đồng ý.
Phạm vi xét xử phúc thẩm và phần không bị kháng cáo
Để biết mình có thể thoả thuận phần nào ở phúc thẩm, trước hết cần đọc lại đơn kháng cáo và quyết định kháng nghị nếu có. Toà phúc thẩm không xem lại toàn bộ vụ án theo nghĩa xử lại từ đầu; toà chỉ xem xét phần bị kháng cáo, kháng nghị và những phần có liên quan tới phần đó.
Phần của bản án sơ thẩm không bị kháng cáo, kháng nghị có hiệu lực pháp luật kể từ khi hết thời hạn kháng cáo, kháng nghị. Nếu các bên muốn thay đổi cách thực hiện phần này, đó không còn là việc của toà phúc thẩm mà là thoả thuận thi hành án với cơ quan thi hành án dân sự. Nhiều người mang cả phần đã có hiệu lực vào "gói" thoả thuận ở phiên phúc thẩm, rồi ngạc nhiên khi hội đồng chỉ ghi nhận một phần.
Chữ "phần có liên quan" là chỗ cần thận trọng. Ví dụ giả định: bản án sơ thẩm chia một căn nhà và buộc bên nhận nhà thanh toán giá trị chênh lệch cho bên kia. Chỉ bên phải thanh toán kháng cáo về số tiền chênh lệch. Phần giao nhà và phần tiền chênh lệch dính chặt vào nhau, nên toà có thể xem xét cả hai. Ai là người kháng cáo, kháng cáo phần nào, quyết định rất nhiều tới không gian thoả thuận.
Ví dụ giả định ba kiểu thoả thuận một phần
Các tình huống dưới đây là ví dụ giả định để minh hoạ cách tách, không phải hướng dẫn cho vụ cụ thể.
| Loại vụ | Phần đã chốt | Phần còn đề nghị toà xử | Lưu ý khi tách |
|---|---|---|---|
| Ly hôn ở Thái Nguyên | Mẹ nuôi con, cha thăm con cuối tuần | Chia căn nhà và khoản vay ngân hàng | Cấp dưỡng có thể phụ thuộc ai giữ nhà; cân nhắc chốt cùng phần tài sản hay để toà xử |
| Hợp đồng mua bán vật tư ở Bình Dương cũ, nay thuộc Thành phố Hồ Chí Minh | Số nợ gốc và lịch trả | Tiền lãi chậm thanh toán và tiền phạt | Lịch trả gốc nên độc lập, không viết kèm điều kiện theo kết quả xử phần lãi |
| Thừa kế ở Nghệ An | Chia mảnh vườn theo hiện vật cho ba người | Công sức giữ gìn di sản của người đang ở | Nếu công sức được tính bằng tiền, người trả có thể cần thời gian; cân nhắc tác động lên phần đã chia |
| Tranh chấp lao động ở Đồng Nai | Doanh nghiệp chốt bổ sung sổ bảo hiểm và xác nhận thời gian làm việc | Khoản bồi thường do chấm dứt hợp đồng trái luật | Xác nhận thời gian làm việc có thể là căn cứ tính bồi thường; tránh câu chữ mâu thuẫn |
Điểm chung: phần đã chốt nên viết sao cho đứng được một mình, dù phần còn lại toà xử theo hướng nào. Nếu không viết được như thế, có lẽ hai phần chưa tách được.
Cách trình bày thoả thuận một phần tại phiên
Khi chủ toạ hỏi về khả năng thoả thuận, bạn hoặc người đại diện có thể trình bày theo trình tự:
- Nói rõ các bên đã thoả thuận được một phần, liệt kê từng nội dung đã chốt theo thứ tự yêu cầu trong bản án sơ thẩm.
- Đọc hoặc nộp văn bản ghi các nội dung đó có chữ ký của các bên, để thư ký ghi biên bản chính xác.
- Nêu cụ thể những yêu cầu còn đề nghị hội đồng xét xử giải quyết, và giữ nguyên hay thay đổi nội dung kháng cáo ở phần đó.
- Trả lời câu hỏi của hội đồng về sự tự nguyện và về mối liên hệ giữa phần đã chốt với phần còn lại.
- Sau đó phiên toà tiếp tục phần hỏi và tranh luận, chỉ tập trung vào nội dung chưa thoả thuận được.
Bản án phúc thẩm sau cùng sẽ có hai lớp: phần sửa bản án sơ thẩm để công nhận thoả thuận của các đương sự, và phần quyết định của hội đồng về nội dung còn tranh chấp, có thể là giữ nguyên hay sửa theo nhận định của toà. Đọc bản án, bạn cần phân biệt rõ hai lớp này.
Thi hành một bản án vừa có phần công nhận vừa có phần toà quyết định
Về mặt thi hành án, hai lớp trong bản án phúc thẩm không khác nhau: cả hai cùng có hiệu lực từ ngày tuyên và cùng là căn cứ để yêu cầu thi hành. Phần công nhận thoả thuận không "nhẹ" hơn phần toà tự quyết. Bên nào không thực hiện nghĩa vụ ở phần đã thoả thuận vẫn có thể bị cưỡng chế như với bất kỳ phán quyết nào.
Khác biệt nằm ở tâm lý và ở con đường xem lại. Phần do toà quyết định, bên không đồng ý vẫn có thể gửi đơn đề nghị giám đốc thẩm nếu cho rằng có vi phạm nghiêm trọng; việc đó không tự làm dừng thi hành án. Phần do chính các bên thoả thuận thì cơ sở để xem lại rất hẹp, thường chỉ khi chứng minh được sự thoả thuận bị lừa dối, ép buộc hoặc trái luật.
Khi làm đơn yêu cầu thi hành án, bạn nên trích đúng từng mục của phần quyết định trong bản án, ghi rõ mục nào là công nhận thoả thuận, mục nào là toà quyết định, để chấp hành viên xác định nghĩa vụ chính xác. Nếu phần thoả thuận có lịch trả nhiều đợt, thông thường bạn có thể yêu cầu thi hành phần đã đến hạn mà bị chậm, không cần chờ hết toàn bộ lịch trả; cách tính thời hiệu yêu cầu thi hành cho từng đợt nên hỏi cơ quan thi hành án.
Những rủi ro khi đổi chác giữa phần chốt và phần chưa chốt
Nhượng ở phần này để mong thắng ở phần kia. Một bên đồng ý nhận ít hơn ở phần nuôi con hay phần nợ gốc với suy nghĩ toà sẽ "bù" ở phần tài sản hay phần lãi. Hội đồng xét xử xử phần còn lại dựa trên chứng cứ và luật, không dựa trên việc bạn đã nhượng bao nhiêu ở phần khác.
Câu chữ phần đã chốt vô tình thừa nhận một sự kiện. Ví dụ thừa nhận một ngày bàn giao hàng, một khoản đã nhận, trong khi chính sự kiện đó là căn cứ để toà tính phần còn tranh chấp. Đọc kỹ từng chữ trước khi ký.
Chốt một phần nhưng một bên đổi ý giữa phiên. Khi tranh luận phần còn lại căng thẳng, có người rút lại sự đồng ý ở phần đã chốt. Trước khi tuyên án, điều này vẫn có thể xảy ra, nên văn bản ký sẵn và việc hỏi lại kỹ ở đầu phiên giúp giảm rủi ro.
Bỏ sót chi phí. Thoả thuận một phần mà quên chốt ai chịu án phí của phần đó, ai chịu chi phí định giá đã bỏ ra, khiến toà phải quyết định theo quy định chung, có khi không như hai bên nghĩ.
Câu hỏi thường gặp
Toà phúc thẩm có bắt buộc phải công nhận phần đã thoả thuận không?
Không đương nhiên. Hội đồng xét xử kiểm tra phần đó có tự nguyện, hợp pháp, không ảnh hưởng người khác và có tách được khỏi phần còn tranh chấp hay không. Đạt các điều kiện đó thì phần thoả thuận được công nhận trong bản án phúc thẩm.
Phần không bị kháng cáo có thể đưa vào thoả thuận ở phiên phúc thẩm không?
Phần không bị kháng cáo, kháng nghị đã có hiệu lực, không nằm trong phạm vi xét xử phúc thẩm. Muốn thay đổi cách thực hiện phần đó, các bên làm thoả thuận thi hành án với cơ quan thi hành án dân sự chứ không qua toà phúc thẩm.
Thoả thuận xong chuyện nuôi con có được thi hành ngay không?
Bản án phúc thẩm có hiệu lực kể từ ngày tuyên, nên phần công nhận thoả thuận về nuôi con được thực hiện từ đó. Nếu một bên cản trở việc thăm nom hoặc không giao con theo thoả thuận, bên kia có thể yêu cầu cơ quan thi hành án dân sự can thiệp.
Thoả thuận một phần có giảm án phí không?
Phần án phí liên quan tới nội dung thoả thuận có thể được các bên tự thoả thuận, không thoả thuận được thì toà quyết định theo quy định về án phí. Phần còn xét xử thì án phí tính theo kết quả xét xử. Nên hỏi thư ký toà trước phiên để biết cách tính.
Có nên chốt phần dễ trước rồi để phần khó cho toà không?
Thường là nên, nếu phần dễ thật sự độc lập. Nhưng nếu các phần dính vào nhau, như cấp dưỡng với việc ai được nhận nhà, tách ra có thể gây bất lợi. Trường hợp này nên cân nhắc chốt trọn gói hoặc để toà xử toàn bộ.