Ở phiên phúc thẩm, người làm chứng và người giám định không mặc nhiên được gọi lại như ở sơ thẩm. Toà cấp phúc thẩm chỉ triệu tập họ khi lời khai, kết luận của họ liên quan trực tiếp đến nội dung kháng cáo, kháng nghị và cần được làm rõ thêm tại phiên toà. Phần lớn trường hợp, hội đồng dựa vào biên bản lời khai và kết luận giám định đã có trong hồ sơ.
Nếu kháng cáo của bạn dựa vào việc toà sơ thẩm đánh giá sai một lời khai hay một kết luận giám định, việc đề nghị triệu tập người đó, đề nghị đối chất hoặc giám định lại là công cụ quan trọng. Nhưng đề nghị phải có lý do cụ thể, nộp sớm, và bạn cần hiểu rõ giới hạn của từng công cụ.
Vì sao toà phúc thẩm thường không gọi lại người làm chứng
Cấp phúc thẩm xem xét lại bản án trong phạm vi kháng cáo, kháng nghị. Lời khai của người làm chứng đã được ghi nhận ở giai đoạn trước, có chữ ký, có biên bản phiên toà sơ thẩm. Nếu không ai nghi ngờ nội dung lời khai, hoặc lời khai không liên quan phần bị kháng cáo, việc triệu tập lại chỉ làm kéo dài vụ án.
Ngoài ra, việc gọi lại người làm chứng có chi phí xã hội thật: họ phải nghỉ việc, đi lại, có khi ở tỉnh khác. Pháp luật tố tụng coi việc làm chứng là nghĩa vụ, nhưng toà vẫn cân nhắc tính cần thiết trước khi triệu tập.
Trường hợp hay được triệu tập là khi lời khai mâu thuẫn với nhau hoặc với chứng cứ khác, khi người làm chứng có văn bản thay đổi lời khai sau phiên sơ thẩm, hoặc khi bản án sơ thẩm dựa chủ yếu vào một lời khai mà bên kháng cáo phản bác có căn cứ. Đó cũng là những trường hợp bạn nên tính đến việc đề nghị.
Đề nghị toà triệu tập người làm chứng ở phúc thẩm
Đương sự, bị cáo, người bào chữa và người bảo vệ quyền lợi có quyền đề nghị toà triệu tập người làm chứng. Một đề nghị có sức thuyết phục thường được chuẩn bị như sau.
- Xác định người cần triệu tập, họ tên, địa chỉ liên lạc hiện tại; đề nghị không có địa chỉ cụ thể khó được thực hiện.
- Nêu rõ người đó sẽ làm sáng tỏ tình tiết nào liên quan đến nội dung kháng cáo, và vì sao lời khai đã có trong hồ sơ chưa đủ.
- Nếu người làm chứng chưa từng khai ở sơ thẩm, giải thích vì sao trước đây không đề nghị được.
- Gửi văn bản đề nghị cho toà cấp phúc thẩm càng sớm càng tốt sau khi nhận thông báo thụ lý, kèm bản sao cho các bên theo hướng dẫn.
- Nếu toà không triệu tập, có thể nêu lại đề nghị tại phiên toà; hội đồng xem xét và quyết định, việc từ chối được ghi vào biên bản.
Không tự ý dẫn người làm chứng đến phiên toà mà không báo trước. Người không có tên trong danh sách triệu tập có thể không được tham gia, và việc tự đưa người đến dễ bị nghi ngờ là chuẩn bị lời khai.
Người làm chứng tại phiên phúc thẩm: quyền, nghĩa vụ và cách hỏi
Nghĩa vụ khai trung thực. Trước khi khai, người làm chứng được giải thích quyền, nghĩa vụ và phải cam đoan khai đúng sự thật. Khai gian dối, cung cấp tài liệu sai sự thật có thể bị xử lý theo pháp luật, kể cả trách nhiệm hình sự trong trường hợp nghiêm trọng.
Có thể được hỏi riêng. Toà có thể áp dụng biện pháp để những người làm chứng không nghe được lời khai của nhau, nhằm bảo đảm lời khai độc lập. Người làm chứng đã khai có thể được yêu cầu ở lại phòng xử để hỏi thêm.
Câu hỏi nên ngắn, về sự việc họ trực tiếp biết. Người làm chứng khai về điều mình thấy, nghe, biết; không phải nơi để hỏi ý kiến đánh giá hay suy đoán. Câu hỏi dẫn dắt, gợi ý câu trả lời thường bị chủ toạ không cho hỏi.
Được bảo vệ. Người làm chứng có quyền đề nghị cơ quan có thẩm quyền bảo vệ khi bị đe doạ do việc làm chứng. Bất kỳ hành vi gây sức ép lên người làm chứng trước hoặc sau phiên toà đều là vi phạm nghiêm trọng.
Vắng mặt. Nếu người làm chứng được triệu tập mà vắng mặt, hội đồng quyết định tiếp tục xét xử và công bố lời khai đã có, hoặc hoãn phiên toà khi sự vắng mặt ảnh hưởng tới việc giải quyết kháng cáo. Trường hợp cố ý không đến mà không có lý do chính đáng có thể bị dẫn giải theo quy định.
Đối chất tại phiên phúc thẩm
Khi lời khai giữa các đương sự, giữa đương sự và người làm chứng, hoặc giữa những người làm chứng mâu thuẫn nhau ở điểm quan trọng, hội đồng có thể cho đối chất ngay tại phiên toà. Những người được đối chất lần lượt trình bày về cùng một tình tiết, rồi được hỏi về chỗ khác nhau.
Đối chất ở phúc thẩm thường chỉ tập trung vào một hai tình tiết then chốt cho kháng cáo. Nếu bạn muốn đề nghị đối chất, hãy chỉ ra cụ thể mâu thuẫn nằm ở đâu: lời khai ngày nào nói gì, lời khai kia nói gì, và vì sao mâu thuẫn này quyết định kết quả. Đề nghị "đối chất cho rõ" mà không chỉ ra điểm mâu thuẫn ít được chấp nhận.
Khi bị đối chất, điều quan trọng là giữ đúng những gì mình biết. Không cần thắng trong lời qua tiếng lại; hội đồng đánh giá độ tin cậy dựa trên sự nhất quán với chứng cứ khác, không dựa vào việc ai nói to hơn.
Người giám định và đề nghị giám định lại ở phúc thẩm
Nhiều vụ án xoay quanh một kết luận giám định: giám định chữ ký, giám định thương tích, giám định chất lượng công trình, định giá tài sản. Nếu kháng cáo cho rằng kết luận đó không chính xác, có ba hướng thường gặp: đề nghị triệu tập người giám định để giải thích, đề nghị giám định bổ sung, hoặc đề nghị giám định lại.
Người giám định có mặt tại phiên toà trình bày về kết luận của mình, phương pháp đã dùng, và trả lời câu hỏi của hội đồng, các bên. Câu hỏi hiệu quả hướng vào điều kiện của việc giám định: mẫu so sánh lấy từ đâu, có đủ không, thời điểm giám định có phù hợp không, phương pháp có chuẩn không.
Giám định lại thường chỉ được chấp nhận khi có căn cứ cho thấy kết luận trước không chính xác hoặc có vi phạm trong quá trình giám định, chứ không phải chỉ vì một bên không đồng ý với kết quả. Ở phúc thẩm, nếu việc giám định lại không thể thực hiện kịp hoặc làm thay đổi căn bản chứng cứ, hội đồng có thể xem xét hướng huỷ bản án để cấp sơ thẩm giải quyết lại.
Chi phí giám định, định giá lại do ai tạm ứng và cuối cùng ai chịu thực hiện theo quy định về chi phí tố tụng; bạn nên hỏi toà trước khi nộp đề nghị để biết nghĩa vụ tạm ứng của mình.
Ví dụ giả định: kháng cáo dựa vào lời khai mâu thuẫn của một người làm chứng
Ví dụ giả định: trong một vụ tranh chấp ranh giới đất ở Đắk Lắk, bản án sơ thẩm xác định mốc ranh giới chủ yếu dựa vào lời khai của một người hàng xóm lâu năm. Bên thua kiện kháng cáo, đính kèm biên bản hoà giải ở xã trước đây, trong đó chính người hàng xóm này mô tả mốc ranh giới ở vị trí khác.
Bên kháng cáo gửi văn bản đề nghị toà cấp phúc thẩm triệu tập người hàng xóm, nêu rõ hai lời khai khác nhau ở điểm nào và vì sao điểm đó quyết định kết quả. Toà triệu tập người làm chứng và cả hai đương sự đến phiên toà, cho đối chất về vị trí mốc.
Tại phiên toà, người làm chứng giải thích lần hoà giải trước đây mình nhầm do chưa đến tận nơi, còn lời khai ở sơ thẩm là sau khi đã ra thực địa. Hội đồng đánh giá lời giải thích này cùng các chứng cứ khác như sơ đồ đo đạc, giấy tờ đất. Kết quả có thể đi theo hướng nào cũng được; điểm mấu chốt là bên kháng cáo đã đưa được mâu thuẫn ra phiên toà để hội đồng xem xét trực tiếp, thay vì chỉ nêu trong đơn.
Những sai lầm khi đề nghị triệu tập hoặc giám định lại
Đề nghị đúng hướng nhưng sai cách vẫn có thể bị từ chối. Những lỗi hay gặp:
- Đề nghị triệu tập hàng loạt người làm chứng không gắn với nội dung kháng cáo, khiến hội đồng nghĩ mục đích là kéo dài vụ án.
- Nộp đề nghị sát ngày xét xử, toà không kịp tống đạt giấy triệu tập.
- Đề nghị giám định lại chỉ vì không đồng ý kết quả, không chỉ ra sai sót về mẫu, phương pháp hay thủ tục.
- Không chuẩn bị câu hỏi cho người làm chứng, đến khi được hỏi thì lặp lại những gì đã có trong biên bản.
- Nhầm người làm chứng với người có quyền lợi liên quan: người có quyền lợi trong kết quả vụ án nên tham gia với tư cách đương sự, lời trình bày của họ được đánh giá khác với lời khai của người làm chứng khách quan.
Mỗi đề nghị nên trả lời được câu hỏi: nếu được chấp nhận, nó làm sáng tỏ điều gì mà hồ sơ hiện tại chưa làm được.
Xem lại vật chứng, nghe ghi âm, xem ghi hình tại phiên phúc thẩm
Ngoài lời khai, hội đồng có thể xem xét lại vật chứng và tài liệu nghe nhìn khi cần cho việc giải quyết kháng cáo.
| Loại chứng cứ | Khi nào thường được xem lại | Lưu ý cho đương sự |
|---|---|---|
| Vật chứng trong vụ án hình sự | Khi kháng cáo liên quan đến đặc điểm, nguồn gốc vật chứng | Vật chứng do cơ quan quản lý mang đến theo yêu cầu của toà |
| Bản ghi âm, ghi hình | Khi nội dung bị tranh cãi hoặc cách hiểu khác nhau | Nên kèm văn bản ghi lời nội dung và nguồn gốc của bản ghi |
| Tin nhắn, dữ liệu điện tử | Khi một bên phủ nhận tính xác thực | Có thể cần vi bằng hoặc giám định để xác định nguồn gốc |
| Bản gốc giấy tờ | Khi bản sao trong hồ sơ bị nghi ngờ | Mang bản gốc đến phiên toà nếu toà yêu cầu đối chiếu |
Việc xem lại tại phiên toà chỉ có giá trị khi nó trả lời một câu hỏi cụ thể của kháng cáo. Đề nghị "mở lại toàn bộ ghi âm" mà không chỉ ra đoạn nào, chứng minh điều gì thường bị từ chối vì không cần thiết.
Câu hỏi thường gặp
Người làm chứng ở sơ thẩm có phải đến phiên phúc thẩm không?
Chỉ khi được toà cấp phúc thẩm triệu tập. Người làm chứng không nhận giấy triệu tập thì không có nghĩa vụ đến. Nếu được triệu tập, họ phải có mặt; vắng mặt không có lý do chính đáng có thể bị dẫn giải theo quy định.
Người làm chứng muốn thay đổi lời khai sau phiên sơ thẩm thì làm thế nào?
Họ có thể làm văn bản trình bày gửi toà cấp phúc thẩm, nêu rõ nội dung thay đổi và lý do. Toà sẽ đánh giá cùng toàn bộ chứng cứ và có thể triệu tập họ để hỏi trực tiếp. Lời khai thay đổi không có lý do thuyết phục thường bị xem xét thận trọng.
Đương sự có được tự liên hệ người làm chứng trước phiên phúc thẩm không?
Việc liên hệ thông thường không bị cấm, nhưng mọi hành vi gây sức ép, hứa hẹn lợi ích hay hướng dẫn nội dung khai là vi phạm và có thể bị xử lý. Cách an toàn là đề nghị toà triệu tập và để người làm chứng tự trình bày điều mình biết.
Toà phúc thẩm có thể tự đề nghị giám định lại không?
Toà có thể trưng cầu giám định, giám định bổ sung hoặc giám định lại khi thấy cần thiết cho việc giải quyết kháng cáo, kháng nghị và có căn cứ theo quy định. Trên thực tế, đương sự thường là người đề nghị kèm lý do cụ thể.
Bản ghi âm tự ghi có được toà xem xét ở phúc thẩm không?
Bản ghi âm có thể được xem là nguồn chứng cứ nếu xác định được nguồn gốc, thời gian, người nói và được thu thập hợp pháp. Nên kèm văn bản ghi lời, trình bày hoàn cảnh ghi âm; khi bị phản đối về tính xác thực, có thể cần giám định.