Ở phiên phúc thẩm, phần hỏi không nhằm dựng lại toàn bộ câu chuyện như ở sơ thẩm. Hội đồng đã đọc hồ sơ; họ hỏi để kiểm tra những điểm mà kháng cáo của bạn dựa vào, và những điểm bản án sơ thẩm có thể đã sai. Mỗi câu hỏi thường là một phép thử: lý do kháng cáo của bạn có chỗ dựa hay không.
Trả lời tốt ở phần hỏi không đòi hỏi tài hùng biện. Nó đòi hỏi ba thứ: hiểu đúng câu hỏi, trả lời đúng phạm vi câu hỏi, và chỉ được tài liệu chứng minh. Bài này đi qua các dạng câu hỏi hay gặp và cách chuẩn bị để không bị lúng túng.
Các dạng câu hỏi hay gặp ở phiên phúc thẩm
Dù mỗi vụ một khác, câu hỏi của hội đồng phúc thẩm thường rơi vào vài nhóm. Nhận ra nhóm của câu hỏi giúp bạn biết họ đang tìm gì.
- Câu hỏi xác định phạm vi: "Anh kháng cáo phần nào?", "Chị có đồng ý phần còn lại của bản án không?" — hội đồng chốt ranh giới trước khi đi sâu.
- Câu hỏi về chỗ sai của bản án: "Theo anh, toà sơ thẩm đánh giá sai chứng cứ nào?" — đây là câu quan trọng nhất, cần trả lời bằng tài liệu cụ thể.
- Câu hỏi về mâu thuẫn: "Ở sơ thẩm chị khai khác, vì sao nay lại trình bày như vậy?" — hội đồng kiểm độ tin cậy của lời khai.
- Câu hỏi về chứng cứ mới: "Tài liệu này vì sao không nộp ở sơ thẩm?" — liên quan việc toà có chấp nhận chứng cứ hay không.
- Câu hỏi về khả năng thoả thuận: "Nếu bên kia trả một phần, anh có đồng ý không?" — hội đồng thăm dò khả năng các bên tự giải quyết.
- Câu hỏi về hoàn cảnh (thường ở án hình sự, án nuôi con): "Gia đình hiện ra sao?", "Đã bồi thường được bao nhiêu?" — liên quan tình tiết giảm nhẹ hoặc lợi ích của con.
Khi không chắc câu hỏi thuộc nhóm nào, bạn có thể xin chủ toạ cho hỏi lại để hiểu đúng. Trả lời nhầm câu hỏi tốn thời gian và dễ làm hội đồng mất kiên nhẫn hơn việc hỏi lại một lần.
Nguyên tắc trả lời: ngắn, đúng câu, có địa chỉ tài liệu
Trả lời trước, giải thích sau. Nếu câu hỏi là có hay không, nói "có" hoặc "không" trước, rồi mới giải thích. Người bắt đầu bằng một đoạn dài về bối cảnh thường bị ngắt trước khi tới câu trả lời.
Mỗi câu trả lời một ý. Đừng tranh thủ một câu hỏi để trình bày cả ba lý do kháng cáo. Ý khác sẽ có câu hỏi khác hoặc phần tranh luận.
Chỉ được tài liệu ở đâu. Thay vì "có giấy tờ chứng minh", nêu tên tài liệu và vị trí của nó trong hồ sơ, chẳng hạn "biên bản đối chất ngày… đã nộp ở sơ thẩm, nằm trong tập chứng cứ của bị đơn". Hội đồng tìm được ngay thì câu trả lời mới có sức nặng.
Không biết thì nói không biết. Bịa một câu trả lời để khỏi im lặng nguy hiểm hơn thừa nhận không nhớ. Lời khai sai có thể bị đối chiếu và làm mất độ tin cậy của cả phần còn lại.
Giữ giọng bình tĩnh khi bị hỏi dồn. Câu hỏi dồn không có nghĩa là hội đồng đã có kết luận bất lợi; đó là cách kiểm tra lập luận. Trả lời từng câu, không tranh cãi với người hỏi.
Khi bị hỏi về lời khai khác với ở sơ thẩm
Đây là câu hỏi khó nhất với nhiều đương sự và bị cáo. Hồ sơ sơ thẩm ghi lại lời khai, bản tự khai, biên bản hoà giải; khi trình bày ở phúc thẩm lệch với những gì đã ghi, hội đồng gần như luôn hỏi.
Cách xử lý tốt là giải thích có căn cứ vì sao có sự khác nhau. Có những lý do chính đáng: trước đây chưa có tài liệu nên nhớ nhầm mốc thời gian, biên bản ghi không đủ ý, có tình tiết mới phát sinh sau phiên sơ thẩm. Lý do càng cụ thể, càng có tài liệu đi kèm, càng dễ được chấp nhận.
Cách xử lý dở là phủ nhận hoàn toàn những gì đã ký, hoặc đổ cho người khác ghi sai mà không có gì chứng minh. Nếu bạn thật sự cho rằng biên bản cũ ghi sai, nên nêu điều đó trong đơn kháng cáo hoặc văn bản trình bày gửi toà trước phiên, thay vì chờ tới khi bị hỏi mới nói.
Với bị cáo trong vụ án hình sự, thay đổi lời khai ở phúc thẩm là quyền, nhưng hội đồng sẽ đánh giá nó cùng toàn bộ chứng cứ khác. Lời khai mới mâu thuẫn với nhiều chứng cứ khách quan thường không làm thay đổi kết quả, và đôi khi còn khiến hội đồng đánh giá thái độ khai báo không thành khẩn.
Phần hỏi ở phúc thẩm hình sự: bị cáo, người bị hại, người bào chữa
Bị cáo thường được hỏi về hoàn cảnh và thái độ sau sơ thẩm. Ngoài nội dung kháng cáo, hội đồng hay hỏi bị cáo đã khắc phục hậu quả, bồi thường tới đâu, gia đình có khó khăn gì, nhận thức về hành vi ra sao. Đây là những tình tiết có thể được cân nhắc khi xem xét giảm nhẹ, nên câu trả lời cần trung thực và có giấy tờ kèm theo nếu có.
Bị cáo có quyền không buộc phải đưa ra lời khai chống lại chính mình. Bộ luật Tố tụng hình sự hiện hành ghi nhận quyền này. Tuy vậy, im lặng ở phiên phúc thẩm khi đang xin giảm nhẹ thường không giúp gì; nên bàn trước với người bào chữa về cách trình bày.
Người bị hại được hỏi về thiệt hại và ý kiến về hình phạt. Nếu người bị hại kháng cáo phần bồi thường hoặc đã có văn bản đề nghị giảm nhẹ cho bị cáo, hội đồng sẽ hỏi để xác nhận ý chí đó là tự nguyện. Văn bản được ký dưới sức ép có thể không được chấp nhận.
Người bào chữa hỏi để làm rõ tình tiết có lợi. Câu hỏi của người bào chữa thường nhắm vào chứng cứ gỡ tội hoặc giảm nhẹ mà cấp sơ thẩm chưa đánh giá đủ. Bị cáo nên trả lời đúng sự thật, không thêm thắt theo hướng người hỏi có vẻ muốn nghe.
Chuẩn bị trước phần hỏi: một buổi tối là đủ nếu làm đúng
Không cần học thuộc lòng. Cái cần là một bộ ghi chú gọn mà bạn có thể nhìn vào khi bị hỏi.
- Đọc lại bản án sơ thẩm, đánh dấu những câu trong phần nhận định mà bạn cho là sai.
- Với mỗi câu đó, ghi ra tài liệu chứng minh nó sai và vị trí của tài liệu trong hồ sơ (bút lục, số trang nếu biết).
- Đọc lại lời khai, bản tự khai của chính mình ở sơ thẩm để biết mình đã nói gì; ghi chú chỗ nào có thể bị hỏi vì mâu thuẫn.
- Đọc đơn kháng cáo và văn bản trình bày của bên kia, đoán trước hội đồng sẽ hỏi bạn gì để kiểm tra lập luận của họ.
- Viết sẵn câu trả lời ngắn cho năm đến bảy câu hỏi dễ gặp nhất, mỗi câu không quá ba dòng.
- Nhờ một người thân đọc câu hỏi và nghe bạn trả lời thử, chú ý xem bạn có trả lời đúng câu hỏi hay lan man.
Ghi chú mang vào phòng xử nên là một hai tờ, chữ đủ to để liếc nhanh. Một tập hồ sơ dày bạn tự lật trong lúc trả lời thường chỉ làm mất thời gian.
Bên bị kháng cáo: trả lời để bảo vệ bản án sơ thẩm
Nếu bản án sơ thẩm có lợi cho bạn và bên kia kháng cáo, vai trò của bạn ở phần hỏi là chứng minh bản án đã đúng ở những điểm bị tấn công. Bạn không cần chứng minh lại toàn bộ vụ án, chỉ cần trả lời: điểm bên kia cho là sai thực ra có căn cứ gì.
Theo dõi kỹ câu hỏi hội đồng đặt cho bên kháng cáo. Nếu hội đồng hỏi bên kia nhiều về một tài liệu cụ thể, rất có thể bạn cũng sẽ được hỏi về tài liệu đó. Chuẩn bị sẵn cách giải thích tài liệu theo góc của bạn.
Tránh phản ứng mạnh với từng câu bên kia trình bày. Ghi lại những điểm bạn muốn đáp, chờ tới lượt được hỏi hoặc phần tranh luận. Ngắt lời người khác là vi phạm nội quy và hiếm khi giúp ích.
Nếu bên kia đưa chứng cứ mới, bạn có quyền nêu ý kiến về việc toà có nên chấp nhận chứng cứ đó không, và đề nghị được xem, có thời gian xem xét nếu tài liệu dài. Đề nghị này hợp lý, không phải gây khó dễ.
Câu trả lời yếu và câu trả lời tốt: so sánh qua ví dụ giả định
Ví dụ giả định trong một vụ đòi tiền vay, người vay kháng cáo cho rằng đã trả một phần.
| Câu hỏi của hội đồng | Trả lời yếu | Trả lời tốt hơn |
|---|---|---|
| Anh trả khoản tiền đó khi nào? | Trả lâu rồi, ai cũng biết, bên kia cũng biết mà | Khoảng tháng 3 năm trước, chuyển khoản, sao kê đã nộp ở sơ thẩm |
| Sao kê đó có ghi nội dung trả nợ không? | Thì chuyển cho họ chứ cho ai | Không ghi nội dung, nhưng sau đó hai bên có tin nhắn xác nhận đã nhận |
| Tin nhắn đó có trong hồ sơ chưa? | Có trong điện thoại | Chưa nộp ở sơ thẩm vì lúc đó điện thoại hỏng; đã nộp kèm đơn kháng cáo, có vi bằng lập lại nội dung |
| Vì sao ở sơ thẩm anh khai chưa trả đồng nào? | Không có, làm gì có chuyện khai vậy | Biên bản ghi như vậy vì lúc đó hiểu câu hỏi là tiền gốc của khoản vay sau; điểm này đã nêu trong đơn kháng cáo |
Cột giữa không sai sự thật, nhưng không giúp hội đồng kiểm chứng được gì. Cột phải trả lời đúng câu, nêu tài liệu và giải thích mâu thuẫn bằng lý do cụ thể. Nếu bạn khó tự sắp xếp như vậy, có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được rà trước bộ câu hỏi dễ gặp trong vụ của mình.
Câu hỏi thường gặp
Có được mang giấy ghi chú lên bục trả lời không?
Thông thường được, miễn là ghi chú của chính bạn và không gây mất trật tự. Hội đồng quan tâm câu trả lời có đúng sự thật và rõ ràng không, không đòi hỏi bạn nói không cần giấy. Tránh đọc nguyên văn một bài viết sẵn dài.
Luật sư có thể trả lời thay đương sự ở phần hỏi không?
Luật sư là người bảo vệ quyền lợi, được trình bày, hỏi và tranh luận, nhưng câu hỏi về sự việc mà chỉ đương sự biết thì hội đồng thường muốn nghe từ chính đương sự. Luật sư có thể đề nghị chủ toạ cho bổ sung sau khi đương sự trả lời.
Bị hỏi câu không liên quan đến kháng cáo thì có phải trả lời không?
Hội đồng có quyền hỏi những vấn đề cần thiết để giải quyết vụ án, kể cả phần liên quan mà bạn chưa nghĩ tới. Nếu thật sự thấy câu hỏi không liên quan, bạn vẫn nên trả lời ngắn gọn, có thể nêu ý kiến lịch sự rằng mình cho là điểm đó không thuộc phạm vi kháng cáo.
Có được hỏi lại bên kia tại phiên phúc thẩm không?
Có, theo trình tự chủ toạ điều khiển. Câu hỏi của bạn nên ngắn, nhằm làm rõ một điểm cụ thể, không mang tính buộc tội hay xúc phạm. Chủ toạ có thể không cho hỏi những câu trùng lặp hoặc không liên quan.
Nghe không rõ câu hỏi vì phòng xử ồn hoặc nói nhanh thì làm sao?
Bạn có quyền đề nghị chủ toạ cho hỏi lại hoặc nói chậm hơn. Người lớn tuổi, người khiếm thính, người không thạo tiếng Việt có thể đề nghị hỗ trợ phù hợp, kể cả người phiên dịch theo quy định. Đừng trả lời khi chưa hiểu câu hỏi.
Trả lời sai một chi tiết rồi mới nhớ ra thì sửa thế nào?
Nên xin phép chủ toạ đính chính ngay khi nhận ra, nói rõ chi tiết nào trước đó trình bày nhầm và thông tin đúng là gì. Đính chính sớm, tự nguyện ít ảnh hưởng tới độ tin cậy hơn nhiều so với để bên kia phát hiện.