Nguyên tắc chung là toà án xét xử công khai, kể cả ở cấp phúc thẩm: ai cũng có thể vào dự phiên toà nếu tuân thủ nội quy, trừ người bị hạn chế theo quy định. Toà chỉ xử kín trong những trường hợp luật định, như cần giữ bí mật nhà nước, giữ thuần phong mỹ tục, bảo vệ người dưới 18 tuổi, hoặc giữ bí mật nghề nghiệp, bí mật kinh doanh, bí mật cá nhân, gia đình theo yêu cầu chính đáng của đương sự.
Dù xử kín, phần tuyên án vẫn phải công khai. Với người nhà của đương sự, bị cáo, hiểu rõ ranh giới này giúp biết khi nào được vào, ngồi ở đâu, được làm gì và không được làm gì trong phòng xử, nhất là chuyện ghi âm, quay phim, chụp ảnh — điều nhiều người vô tình vi phạm.
Khi nào phiên phúc thẩm được xử kín
Giữ bí mật nhà nước. Vụ án có tài liệu, chứng cứ thuộc bí mật nhà nước thì không thể xét xử trước công chúng. Người dân ít gặp loại này, nhưng cần biết nó tồn tại.
Giữ thuần phong mỹ tục. Một số vụ có tình tiết không phù hợp để công bố rộng rãi, toà có thể quyết định xử kín để tránh ảnh hưởng xấu.
Bảo vệ người dưới 18 tuổi. Vụ án có bị cáo, bị hại hoặc đương sự là người dưới 18 tuổi, đặc biệt các vụ xâm hại, tranh chấp nuôi con có tình tiết nhạy cảm, thường được cân nhắc xử kín để bảo vệ trẻ.
Bí mật nghề nghiệp, kinh doanh, cá nhân, gia đình. Đương sự có thể đề nghị xử kín với lý do chính đáng, ví dụ tranh chấp giữa doanh nghiệp liên quan bí quyết kinh doanh, vụ ly hôn có tình tiết đời tư. Toà xem xét đề nghị, không tự động chấp nhận.
Ai quyết định. Việc xử kín do toà quyết định theo quy định của bộ luật tố tụng tương ứng. Đương sự muốn đề nghị nên làm văn bản gửi toà trước phiên toà, nêu lý do cụ thể; đề nghị chung chung "không muốn người ngoài biết" ít được chấp nhận nếu không thuộc trường hợp luật định.
Người nhà và người dự khán ở phiên toà công khai
Ở phiên toà công khai, người nhà của đương sự, bị cáo vào phòng xử với tư cách người dự khán. Họ ngồi ở khu vực dành cho người dự, tách khỏi khu vực của người tham gia tố tụng. Người dự khán không được phát biểu, không được hỏi, không được trao đổi với bị cáo hay đương sự trong lúc phiên toà diễn ra.
Toà có thể hạn chế số người vào phòng xử khi phòng nhỏ hoặc vụ án thu hút đông người, ưu tiên người tham gia tố tụng và người có giấy mời. Với vụ án hình sự đông bị cáo, toà có thể bố trí phòng xử lớn hoặc truyền hình ảnh ra phòng khác theo điều kiện thực tế.
Nội quy phiên toà thường không cho trẻ em vào phòng xử, trừ khi được toà triệu tập. Người nhà muốn đưa con nhỏ đi cùng nên có người trông ở ngoài; đến nơi mới biết không được vào sẽ rất bị động.
Người nhà bị cáo thường mong được nói chuyện, trao đồ cho bị cáo trước hoặc sau phiên toà. Việc này phụ thuộc vào cơ quan dẫn giải và quy định về quản lý người bị tạm giam; không tự ý tiếp cận khi chưa được cho phép, vì có thể bị coi là vi phạm.
Những điều nội quy phiên toà thường yêu cầu
Nội quy phiên toà được niêm yết tại trụ sở toà và có thể được thư ký phổ biến trước khi khai mạc. Những yêu cầu phổ biến:
- Có mặt trước giờ khai mạc, qua kiểm tra an ninh, không mang vũ khí, chất nguy hiểm hay vật dụng bị cấm vào phòng xử.
- Ăn mặc nghiêm túc; đứng dậy khi hội đồng xét xử vào phòng và khi nghe tuyên án.
- Giữ trật tự, không nói chuyện, không sử dụng điện thoại gây ồn, không ăn uống, hút thuốc trong phòng xử.
- Người tham gia tố tụng chỉ phát biểu khi được chủ toạ cho phép; người dự khán không phát biểu.
- Tuân theo sự điều khiển của chủ toạ và hướng dẫn của thư ký, cảnh sát hỗ trợ tư pháp.
- Không ghi âm, ghi hình, chụp ảnh ngoài phạm vi được phép.
Nội quy áp dụng như nhau cho người tham gia tố tụng và người dự khán. Người nhà vi phạm có thể làm ảnh hưởng đến không khí phiên toà và gián tiếp gây bất lợi cho chính đương sự hoặc bị cáo mà mình muốn ủng hộ.
Ghi âm, ghi hình, chụp ảnh: được làm đến đâu
Đây là chỗ nhiều người vi phạm nhất. Luật Tổ chức Toà án nhân dân năm 2024 và nội quy phiên toà quy định chặt việc ghi âm, ghi hình tại phiên toà. Theo hướng chung, việc ghi âm, ghi hình được giới hạn ở phần khai mạc và phần tuyên án; ghi âm, ghi hình diễn biến phiên toà ngoài các phần đó, hoặc ghi hình ảnh của người tham gia tố tụng, cần có sự cho phép theo quy định. Chi tiết cụ thể bạn đối chiếu văn bản hiện hành và nội quy tại toà.
Với người dự khán, an toàn nhất là không ghi âm, không quay phim, không chụp ảnh trong phòng xử, trừ khi đã hỏi và được thư ký hoặc chủ toạ cho phép. Đăng tải hình ảnh phiên toà, nhất là hình ảnh bị cáo, bị hại, trẻ em, lên mạng xã hội có thể vi phạm quyền về hình ảnh, bí mật đời tư và quy định về bảo vệ trẻ em.
Đương sự muốn có tư liệu về diễn biến phiên toà nên dùng quyền xem biên bản phiên toà và yêu cầu ghi sửa đổi, bổ sung. Biên bản là tài liệu chính thức, có giá trị hơn một đoạn ghi âm lén.
Ghi chép tay luôn được phép. Người nhà có thể ghi lại những điểm chính để trao đổi với luật sư sau phiên toà, miễn không gây mất trật tự.
Vi phạm nội quy phiên toà bị xử lý thế nào
Bộ luật tố tụng và luật tổ chức toà án trao cho chủ toạ quyền áp dụng biện pháp để giữ trật tự. Mức độ tuỳ hành vi.
| Hành vi | Biện pháp thường gặp | Ghi chú |
|---|---|---|
| Nói chuyện, điện thoại đổ chuông | Nhắc nhở, cảnh cáo | Thường chỉ nhắc nhở lần đầu |
| Ghi âm, chụp ảnh không được phép | Yêu cầu dừng, xoá, có thể buộc rời phòng | Thiết bị có thể bị kiểm tra theo quy định |
| La hét, cản trở phiên toà | Buộc rời khỏi phòng xử, có thể phạt tiền | Cảnh sát hỗ trợ tư pháp thực hiện |
| Xúc phạm, đe doạ hội đồng hoặc người tham gia | Có thể bị tạm giữ hành chính, xử lý theo pháp luật | Hành vi nghiêm trọng có thể bị truy cứu trách nhiệm |
Người tham gia tố tụng bị buộc rời phòng xử thì phiên toà vẫn có thể tiếp tục, và họ mất cơ hội trình bày ở phần còn lại. Với bị cáo, toà có thể áp dụng biện pháp để phiên toà tiếp tục và thông báo lại kết quả. Giữ bình tĩnh là cách bảo vệ quyền lợi trực tiếp nhất.
Vụ án có người dưới 18 tuổi: phòng xử được sắp xếp khác thế nào
Khi vụ án phúc thẩm có bị hại, bị cáo hoặc người làm chứng là người dưới 18 tuổi, pháp luật tố tụng và các quy định về tư pháp thân thiện với trẻ em đặt yêu cầu bảo vệ riêng. Ngoài khả năng xử kín, toà có thể bố trí để trẻ không phải đối mặt trực tiếp với người bị buộc tội, cho người đại diện hoặc người hỗ trợ ngồi cạnh, hạn chế số lần hỏi trẻ về cùng một tình tiết.
Một số toà có phòng xét xử thân thiện với không gian ít trang nghiêm hơn, hoặc cho trẻ trình bày qua thiết bị nghe nhìn từ phòng riêng. Việc áp dụng phụ thuộc điều kiện cơ sở vật chất và quyết định của toà trong từng vụ.
Người lớn trong gia đình nên chuẩn bị tâm lý cho trẻ trước phiên toà: giải thích ngắn gọn ai sẽ có mặt, trẻ chỉ cần nói thật những gì mình biết, được phép nói "không nhớ". Không dặn trẻ trả lời theo một kịch bản; lời khai bị dặn trước thường dễ nhận ra và làm mất giá trị lời khai thật.
Người nhà lần đầu dự phiên phúc thẩm: một buổi sáng diễn ra thế nào
Nếu bạn đi cùng người thân đến phiên phúc thẩm lần đầu, trình tự dưới đây giúp bạn không bị động.
- Đến trước giờ khai mạc, hỏi bộ phận hướng dẫn phòng xử của vụ án; lịch xét xử thường được niêm yết tại trụ sở toà.
- Qua kiểm tra an ninh, gửi đồ vật không được mang vào.
- Chờ ở khu vực được chỉ định; khi thư ký mời, vào ngồi đúng khu vực dự khán.
- Đứng dậy khi hội đồng vào, ngồi xuống theo hướng dẫn; giữ im lặng trong suốt phiên toà.
- Trong giờ nghỉ, ra ngoài theo hướng dẫn, không tiếp cận bàn hội đồng hay khu vực bị cáo.
- Khi tuyên án, đứng nghe, ghi chép nếu cần, rời phòng trật tự sau khi chủ toạ tuyên bố kết thúc.
Sau phiên toà, mọi thắc mắc về bản án nên hỏi luật sư của người thân hoặc tìm hiểu qua bản án bằng văn bản, thay vì đặt câu hỏi với thành viên hội đồng ngoài hành lang.
Truyền thông và vụ án được dư luận chú ý
Với vụ án được báo chí quan tâm, phóng viên có thể đến tác nghiệp theo quy định về hoạt động báo chí tại phiên toà, thường cần đăng ký với toà. Đương sự có quyền đề nghị không đăng tải thông tin cá nhân, hình ảnh của mình trong phạm vi pháp luật bảo vệ.
Người nhà nên tránh trả lời phỏng vấn hay đăng bài bình luận về vụ án khi phiên phúc thẩm chưa kết thúc. Những phát ngôn thiếu chính xác có thể bị bên kia sử dụng, hoặc gây áp lực không cần thiết cho chính đương sự. Nếu cần lên tiếng, nên thống nhất với luật sư về nội dung.
Trên mạng xã hội, việc chia sẻ bản án, hình ảnh, thông tin của người khác liên quan vụ án cần thận trọng. Bản án công bố công khai theo quy định đã được ẩn danh một số thông tin; tự đăng bản án có đầy đủ thông tin cá nhân của người khác có thể vi phạm quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân.
Câu hỏi thường gặp
Đương sự có thể đề nghị xử kín vụ ly hôn ở phúc thẩm không?
Có thể đề nghị nếu có lý do chính đáng như giữ bí mật đời tư, bảo vệ con dưới 18 tuổi. Đề nghị nên làm bằng văn bản gửi toà trước phiên toà và nêu lý do cụ thể. Toà xem xét theo quy định, không phải mọi vụ ly hôn đều được xử kín.
Phiên toà xử kín thì luật sư có được tham gia không?
Có. Xử kín chỉ hạn chế người không tham gia tố tụng. Luật sư với tư cách người bảo vệ quyền lợi hoặc người bào chữa vẫn tham gia đầy đủ. Đương sự, người đại diện hợp pháp và những người được toà triệu tập cũng vậy.
Người dự khán có được ghi chép không?
Ghi chép tay thường được phép, miễn không gây mất trật tự. Ghi âm, ghi hình, chụp ảnh thì bị giới hạn theo luật và nội quy phiên toà. Nếu muốn ghi âm phần tuyên án, nên hỏi thư ký trước để tránh vi phạm.
Có cần giấy mời mới được vào dự phiên phúc thẩm công khai không?
Với phiên toà công khai, người dân thường không cần giấy mời, nhưng toà có thể hạn chế số người khi phòng xử nhỏ hoặc vụ án đông người quan tâm, và ưu tiên người tham gia tố tụng. Đến sớm và mang giấy tờ tuỳ thân giúp việc vào phòng xử thuận lợi.
Bị cáo có được nói chuyện với người nhà trong giờ nghỉ phiên toà không?
Việc này phụ thuộc vào quy định quản lý người bị tạm giam và sự cho phép của lực lượng dẫn giải. Người nhà không nên tự ý tiếp cận, trao đồ. Nếu muốn gửi đồ hoặc gặp, nên hỏi người bào chữa hoặc cán bộ dẫn giải về thủ tục được phép.
Đăng ảnh phiên toà lên mạng xã hội có bị xử lý không?
Có thể, nếu ảnh được chụp không đúng quy định hoặc xâm phạm quyền hình ảnh, bí mật đời tư, quyền của trẻ em. Tuỳ mức độ, người đăng có thể bị xử lý hành chính hoặc bị yêu cầu gỡ bỏ, bồi thường. An toàn nhất là không chụp và không đăng.