Phiên toà phúc thẩm thường ngắn hơn và "khô" hơn phiên sơ thẩm. Toà cấp phúc thẩm không xử lại vụ án từ đầu, mà tập trung vào những phần của bản án sơ thẩm bị kháng cáo hoặc kháng nghị. Vì vậy phần lớn thời gian xoay quanh một câu hỏi: lý do kháng cáo có đứng được không.
Trình tự cơ bản gồm bảy chặng: chuẩn bị khai mạc, khai mạc và kiểm tra người có mặt, hỏi về việc giữ nguyên hay thay đổi kháng cáo, trình bày và hỏi, tranh luận, kiểm sát viên phát biểu, rồi nghị án và tuyên án. Ba bộ luật tố tụng (dân sự, hình sự, hành chính) quy định khác nhau ở chi tiết, nhưng khung này giống nhau.
Dưới đây là từng chặng nhìn từ chỗ ngồi của đương sự, bị cáo hoặc người nhà: chặng đó để làm gì, bạn được nói gì, và chỗ nào người đi phiên toà lần đầu hay lúng túng.
Trước giờ khai mạc: những việc diễn ra ngoài phòng xử
Nhiều người nghĩ phiên toà bắt đầu khi chủ toạ gõ búa, nhưng phần quyết định việc bạn có được tham gia trọn vẹn hay không lại nằm ở nửa giờ trước đó.
- Đến sớm và báo có mặt. Thư ký phiên toà thường kiểm tra danh sách người được triệu tập trước giờ mở phiên. Người đến muộn sau khi phiên đã khai mạc vẫn có thể được vào, nhưng dễ bỏ lỡ phần hỏi về kháng cáo.
- Mang giấy tờ tuỳ thân và giấy triệu tập. Người đại diện theo uỷ quyền mang thêm văn bản uỷ quyền bản gốc hoặc bản có chứng thực; luật sư mang giấy tờ chứng minh tư cách người bảo vệ đã được toà ghi nhận.
- Qua kiểm tra an ninh. Nhiều trụ sở toà có cổng kiểm tra; vật dụng không được mang vào phòng xử sẽ phải gửi lại.
- Tắt hoặc để im điện thoại. Nội quy phiên toà cấm gây ồn và hạn chế ghi âm, ghi hình; vi phạm có thể bị nhắc nhở hoặc buộc rời phòng.
- Chuẩn bị sẵn một tờ ghi chú ngắn. Ghi ba đến năm ý chính của kháng cáo và số trang tài liệu cần dẫn, để khi được hỏi không phải lật cả tập hồ sơ.
Nếu bạn là bên bị kháng cáo (bên kia kháng cáo, mình không kháng cáo), bạn vẫn là người tham gia phiên toà và có quyền trình bày; đừng nghĩ phiên phúc thẩm "không liên quan" chỉ vì mình không nộp đơn.
Khai mạc: kiểm tra người có mặt và quyền đề nghị thay đổi người tiến hành tố tụng
Khi hội đồng xét xử vào phòng, mọi người đứng dậy. Chủ toạ tuyên bố khai mạc, đọc tên vụ án, rồi thư ký báo cáo danh sách người tham gia có mặt và vắng mặt. Chủ toạ kiểm tra căn cước của từng người và giải thích quyền, nghĩa vụ của họ tại phiên toà.
Ngay sau đó, chủ toạ giới thiệu thành phần hội đồng xét xử, kiểm sát viên, thư ký, người phiên dịch nếu có, và hỏi những người tham gia có đề nghị thay đổi ai không. Đây là thời điểm hợp lý để nêu đề nghị nếu bạn có căn cứ cho rằng một người tiến hành tố tụng không thể vô tư, chẳng hạn từng tham gia giải quyết vụ án ở cấp sơ thẩm hoặc có quan hệ thân thích với một bên. Đề nghị cần có lý do cụ thể; nêu cảm tính "thấy không tin tưởng" thường không được chấp nhận.
Nếu có người vắng mặt, hội đồng xem xét xem có thể tiến hành phiên toà hay phải hoãn. Hệ quả của việc vắng mặt ở phúc thẩm khác nhau tuỳ người vắng là ai và vắng lần thứ mấy; đây là chủ đề riêng, bạn chỉ cần biết rằng câu hỏi "có tiếp tục xử không" được giải quyết ngay ở chặng khai mạc.
Câu hỏi đầu tiên về nội dung: giữ nguyên, thay đổi hay rút kháng cáo
Chủ toạ hỏi người kháng cáo trước. Câu hỏi thường gặp là bạn có giữ nguyên kháng cáo, có bổ sung, thay đổi hay rút một phần hoặc toàn bộ không. Ở phúc thẩm dân sự, chủ toạ còn hỏi nguyên đơn có rút đơn khởi kiện không và các đương sự có tự thoả thuận được với nhau không.
Thay đổi kháng cáo có giới hạn. Bạn có thể thu hẹp hoặc làm rõ yêu cầu, nhưng mở rộng sang phần mới vượt quá phạm vi kháng cáo ban đầu khi thời hạn kháng cáo đã hết thì thường không được chấp nhận.
Thoả thuận ở chặng này có thể kết thúc vụ án ngay. Nếu các bên thống nhất được với nhau về toàn bộ phần tranh chấp ở phúc thẩm dân sự, hội đồng có thể ra bản án sửa bản án sơ thẩm để công nhận sự thoả thuận đó, với điều kiện thoả thuận tự nguyện và không trái luật, đạo đức xã hội.
Người nhà không trả lời thay. Câu hỏi này dành cho người có quyền kháng cáo hoặc người đại diện hợp lệ. Người thân ngồi dự khán không được đứng lên trả lời hộ, kể cả khi đương sự lúng túng.
Trình bày kháng cáo và phần hỏi
Phần này chiếm nhiều thời gian nhất. Trình tự cụ thể do chủ toạ điều khiển, nhưng thường đi theo thứ tự dưới đây.
- Người kháng cáo hoặc luật sư của họ trình bày nội dung kháng cáo và căn cứ: bản án sơ thẩm sai ở đâu, vì sao. Nếu Viện kiểm sát kháng nghị, kiểm sát viên trình bày nội dung kháng nghị.
- Các bên còn lại trình bày ý kiến về nội dung kháng cáo, kháng nghị: đồng ý phần nào, phản đối phần nào.
- Hội đồng xét xử và kiểm sát viên hỏi để làm rõ những điểm còn mâu thuẫn. Các đương sự, người bảo vệ quyền lợi của họ cũng được hỏi nhau trong phạm vi chủ toạ cho phép.
- Hội đồng xem xét tài liệu, chứng cứ có liên quan, bao gồm chứng cứ mới nộp ở phúc thẩm nếu được chấp nhận đưa vào hồ sơ.
- Chủ toạ tuyên bố kết thúc phần hỏi khi thấy các tình tiết đã được làm rõ.
Câu trả lời ở phần hỏi nên ngắn, đúng câu hỏi, có dẫn tài liệu. Người trả lời dài, kể lại toàn bộ vụ việc từ đầu thường bị chủ toạ ngắt lời — không phải vì toà thiên vị, mà vì những gì đã ghi trong hồ sơ sơ thẩm thì hội đồng đã đọc.
Tranh luận và phát biểu của kiểm sát viên
Sau phần hỏi là tranh luận. Người kháng cáo hoặc người bảo vệ của họ nói trước, nêu lập luận và đề nghị cụ thể với hội đồng: giữ nguyên, sửa phần nào, hay huỷ để xét xử lại. Các bên khác lần lượt đối đáp. Người tham gia có quyền đáp lại ý kiến của người khác, và chủ toạ không được hạn chế thời gian tranh luận một cách vô lý, nhưng có quyền cắt những ý lặp lại hoặc không liên quan.
Kiểm sát viên phát biểu sau phần tranh luận. Ở vụ án dân sự và hành chính, kiểm sát viên nêu ý kiến về việc tuân theo pháp luật của người tiến hành và người tham gia tố tụng ở giai đoạn phúc thẩm, và ý kiến về hướng giải quyết kháng cáo. Ở vụ án hình sự, kiểm sát viên trình bày quan điểm của Viện kiểm sát về việc giải quyết vụ án.
Ý kiến của kiểm sát viên không ràng buộc hội đồng. Hội đồng có thể chấp nhận hoặc không, nhưng khi không chấp nhận thì bản án thường phải nêu lý do. Vì vậy, nếu kiểm sát viên đề nghị theo hướng bất lợi cho bạn, bạn vẫn còn cơ hội đáp lại nếu chủ toạ cho tranh luận tiếp.
Ở phúc thẩm hình sự, trước khi hội đồng vào nghị án, bị cáo được nói lời sau cùng. Đây không phải lúc tranh luận lại, mà là lúc bị cáo nói điều muốn hội đồng cân nhắc nhất.
Nghị án và tuyên án
Hội đồng xét xử vào phòng nghị án riêng. Chỉ các thành viên hội đồng được có mặt; kiểm sát viên, thư ký, đương sự đều ở ngoài. Các thành viên thảo luận từng vấn đề và biểu quyết theo đa số; người có ý kiến thiểu số được trình bày ý kiến bằng văn bản để lưu hồ sơ.
Thời gian nghị án dài hay ngắn tuỳ vụ. Vụ đơn giản có thể tuyên án ngay trong buổi; vụ phức tạp luật cho phép kéo dài thời gian nghị án trong một giới hạn nhất định, và hội đồng phải thông báo giờ, ngày tuyên án cho người tham gia biết. Trong lúc nghị án, nếu thấy có tình tiết chưa rõ, hội đồng có thể quyết định trở lại phần hỏi và tranh luận.
Khi tuyên án, mọi người trong phòng đứng nghe, trừ người được chủ toạ cho phép ngồi vì lý do sức khoẻ. Chủ toạ hoặc một thành viên đọc bản án. Sau khi đọc, chủ toạ có thể giải thích thêm về việc thi hành án và quyền đề nghị xem xét lại theo thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm.
Bản án phúc thẩm có hiệu lực pháp luật kể từ ngày tuyên án. Không còn bước kháng cáo thông thường nào nữa, nên phần lớn đương sự cần chuẩn bị tâm lý và kế hoạch cho việc thi hành ngay khi rời phòng xử.
Phiên phúc thẩm khác phiên sơ thẩm ở những điểm nào
Người đã đi phiên sơ thẩm thường mang kỳ vọng cũ vào phiên phúc thẩm. Bảng dưới đây giúp bạn điều chỉnh kỳ vọng.
| Khía cạnh | Phiên sơ thẩm | Phiên phúc thẩm |
|---|---|---|
| Phạm vi | Toàn bộ yêu cầu của các bên | Phần bị kháng cáo, kháng nghị và phần liên quan |
| Hội đồng xét xử | Thường có thẩm phán và hội thẩm nhân dân | Thường gồm các thẩm phán chuyên nghiệp; hình sự có thể có thêm hội thẩm khi cần |
| Câu hỏi mở đầu | Có thay đổi, bổ sung yêu cầu khởi kiện không | Có giữ nguyên, thay đổi, rút kháng cáo không |
| Trọng tâm tranh luận | Ai đúng ai sai trong tranh chấp | Bản án sơ thẩm đúng hay sai, sai ở đâu |
| Hiệu lực bản án | Chưa có hiệu lực nếu còn hạn kháng cáo | Có hiệu lực kể từ ngày tuyên |
Điểm quan trọng nhất là cột cuối: ở phúc thẩm, bạn không chứng minh lại toàn bộ vụ án, mà chỉ ra chỗ bản án sơ thẩm sai. Người chuẩn bị theo kiểu kể lại từ đầu sẽ mất phần lớn thời gian vào những gì toà đã biết.
Nếu vụ của bạn có số tiền lớn, có tài sản là nhà đất hoặc là vụ hình sự, việc chuẩn bị trình bày nên có người làm nghề đọc hồ sơ cùng; bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được chỉ ra trước những điểm hội đồng nhiều khả năng sẽ hỏi.
Câu hỏi thường gặp
Phiên toà phúc thẩm thường kéo dài bao lâu?
Không có con số cố định. Vụ chỉ kháng cáo một phần nhỏ, ít người tham gia có thể xong trong một buổi, kể cả tuyên án. Vụ nhiều bên, nhiều chứng cứ hoặc vụ hình sự có nhiều bị cáo có thể kéo dài nhiều ngày. Lịch dự kiến thường ghi trong quyết định đưa vụ án ra xét xử.
Người nhà có được ngồi trong phòng xử khi phiên phúc thẩm diễn ra không?
Nếu phiên toà xử công khai, người nhà có thể vào dự với tư cách người dự khán, tuân thủ nội quy và không được phát biểu. Nếu toà quyết định xử kín vì lý do luật định, người không tham gia tố tụng không được vào, nhưng phần tuyên án vẫn công khai.
Đương sự có được nói thêm sau khi kiểm sát viên đã phát biểu không?
Tuỳ cách chủ toạ điều khiển. Nhiều phiên toà cho các bên đáp lại ý kiến của kiểm sát viên nếu có điểm mới. Bạn có thể giơ tay xin phát biểu ngắn, nói rõ chỉ đáp một điểm cụ thể, thay vì nhắc lại toàn bộ lập luận.
Toà phúc thẩm có xem lại chứng cứ đã có ở sơ thẩm không?
Có, trong phạm vi liên quan đến nội dung kháng cáo. Hội đồng đọc hồ sơ sơ thẩm trước phiên toà và có thể công bố lại tài liệu khi cần làm rõ. Bạn không cần nộp lại những gì đã có trong hồ sơ, chỉ cần chỉ ra đúng tài liệu và đúng điểm.
Nếu không đồng ý với bản án phúc thẩm thì có kháng cáo tiếp được không?
Không. Bản án phúc thẩm có hiệu lực kể từ ngày tuyên và không bị kháng cáo nữa. Đương sự chỉ có thể làm đơn đề nghị người có thẩm quyền xem xét kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm hoặc tái thẩm, và đó là con đường đặc biệt với điều kiện chặt chẽ.
Có cần mặc trang phục đặc biệt khi dự phiên phúc thẩm không?
Không có quy định trang phục riêng cho đương sự, nhưng nội quy phiên toà yêu cầu ăn mặc nghiêm túc, giữ trật tự. Quần áo gọn gàng, không đội mũ trong phòng xử, không mang đồ ăn thức uống vào là đủ để không bị nhắc nhở.