Từ ngày 1/1/2022, theo nghị quyết của Quốc hội về việc tổ chức phiên toà trực tuyến, toà án được xét xử một số vụ án hình sự, dân sự, hành chính bằng hình thức trực tuyến, ở cả sơ thẩm và phúc thẩm. Luật Tổ chức Toà án nhân dân năm 2024 tiếp tục ghi nhận hình thức này. Phiên toà trực tuyến là phiên toà thật, có giá trị như phiên toà trực tiếp; chỉ khác ở chỗ một số người tham gia qua màn hình từ điểm cầu khác.
Phúc thẩm trực tuyến đặc biệt có ý nghĩa với bị cáo đang bị tạm giam ở xa, đương sự sống ở tỉnh khác với toà phúc thẩm, hoặc người làm việc ở nước ngoài. Nhưng không phải vụ nào cũng được xử trực tuyến, và người tham gia cần chuẩn bị khác so với phiên toà trực tiếp.
Vụ án nào được xử phúc thẩm trực tuyến
Tình tiết đơn giản, chứng cứ rõ ràng. Đây là điều kiện nền tảng thường được đặt ra. Vụ án phức tạp, nhiều chứng cứ cần đối chất trực tiếp, cần xem vật chứng tại chỗ thường không hợp hình thức trực tuyến.
Không thuộc trường hợp phải bảo vệ bí mật. Vụ án liên quan bí mật nhà nước thường bị loại khỏi hình thức trực tuyến vì nguy cơ lộ thông tin qua đường truyền.
Bảo đảm điều kiện kỹ thuật. Toà và điểm cầu phải có thiết bị, đường truyền bảo đảm hình ảnh, âm thanh liên tục, an toàn thông tin. Nếu sự cố kéo dài, phiên toà có thể phải tạm ngừng hoặc hoãn.
Ý kiến của người tham gia tố tụng. Tuỳ loại án, pháp luật đặt yêu cầu về sự đồng ý hoặc ý kiến của bị cáo, đương sự đối với hình thức trực tuyến. Điều kiện cụ thể từng loại án bạn đối chiếu nghị quyết về phiên toà trực tuyến, Luật Tổ chức Toà án nhân dân và các văn bản hướng dẫn hiện hành.
Toà quyết định. Việc tổ chức trực tuyến do toà quyết định và được thể hiện trong quyết định đưa vụ án ra xét xử hoặc thông báo kèm theo.
Tham gia từ đâu: điểm cầu trung tâm và điểm cầu thành phần
Phiên toà trực tuyến có điểm cầu trung tâm, thường là phòng xử tại trụ sở toà án cấp phúc thẩm, nơi hội đồng xét xử ngồi. Các điểm cầu thành phần là nơi những người tham gia khác kết nối vào, có thể là trại tạm giam, trại giam nơi bị cáo đang bị giam giữ, trụ sở một toà án khác gần nơi đương sự cư trú, hoặc địa điểm khác theo quy định.
Tại điểm cầu thành phần thường có người của toà hoặc cơ quan có trách nhiệm hỗ trợ, kiểm tra căn cước và bảo đảm trật tự. Đương sự không tự tham gia từ điện thoại ở nhà hay quán cà phê như một cuộc họp trực tuyến thông thường; địa điểm tham gia phải theo sắp xếp của toà và quy định hiện hành.
Với bị cáo đang bị tạm giam, đây là thay đổi lớn: thay vì bị dẫn giải đường dài đến toà phúc thẩm, bị cáo tham gia từ phòng xét xử trực tuyến đặt tại nơi giam giữ. Người bào chữa có thể ngồi ở điểm cầu trung tâm hoặc điểm cầu cùng bị cáo, tuỳ sắp xếp.
Người nhà muốn theo dõi phiên toà trực tuyến công khai thường đến điểm cầu trung tâm như phiên toà thường. Việc theo dõi qua đường truyền công cộng phụ thuộc quy định và quyết định của toà.
Chuẩn bị khi nhận thông báo phiên phúc thẩm trực tuyến
Nếu quyết định đưa vụ án ra xét xử ghi hình thức trực tuyến, những việc nên làm:
- Đọc kỹ thông báo để biết bạn tham gia tại điểm cầu nào, địa chỉ, giờ có mặt; điểm cầu thành phần thường yêu cầu có mặt sớm để kiểm tra kỹ thuật.
- Nếu không đồng ý hình thức trực tuyến hoặc có lý do không thể tham gia tại điểm cầu được bố trí, gửi văn bản nêu ý kiến cho toà sớm.
- Gửi trước cho toà mọi tài liệu, chứng cứ bổ sung, vì trình bày qua màn hình rất khó đưa giấy tờ cho hội đồng xem; tài liệu điện tử cần đúng định dạng, rõ nét.
- Chuẩn bị ghi chú trình bày ngắn; trên màn hình, câu trả lời dài càng khó theo dõi.
- Nếu có luật sư, thống nhất trước ai ngồi ở điểm cầu nào và cách trao đổi riêng khi cần trong giờ nghỉ.
- Mang giấy tờ tuỳ thân bản gốc để cán bộ điểm cầu đối chiếu căn cước.
Đừng xem nhẹ phiên toà trực tuyến. Mọi phát biểu đều được ghi vào biên bản và có giá trị như tại phòng xử; bản án được tuyên và có hiệu lực như phiên toà trực tiếp.
Phiên phúc thẩm trực tuyến và trực tiếp: khác nhau ở đâu
Về pháp lý, hai hình thức tương đương. Khác biệt chủ yếu nằm ở trải nghiệm và cách chuẩn bị.
| Khía cạnh | Phiên trực tiếp | Phiên trực tuyến |
|---|---|---|
| Địa điểm của bạn | Phòng xử tại trụ sở toà phúc thẩm | Điểm cầu trung tâm hoặc thành phần theo bố trí |
| Xuất trình tài liệu | Đưa trực tiếp cho hội đồng qua thư ký | Nên gửi trước; xuất trình qua thiết bị tại điểm cầu |
| Đối chất, hỏi nhau | Trực tiếp, dễ quan sát phản ứng | Qua màn hình, có độ trễ, dễ nói chen |
| Sự cố | Ít gặp | Mất kết nối có thể buộc tạm ngừng, hoãn |
| Giá trị bản án | Có hiệu lực kể từ ngày tuyên | Như phiên trực tiếp |
Độ trễ đường truyền là điều làm người tham gia lần đầu lúng túng nhất: nói xong phải chờ một nhịp, tránh nói đè lên người khác. Khi không nghe rõ, đề nghị chủ toạ cho nhắc lại ngay, không đoán.
Quyền của bạn khi tham gia trực tuyến
Hình thức trực tuyến không được làm giảm quyền tố tụng. Bạn vẫn có quyền đề nghị thay đổi người tiến hành tố tụng, trình bày, hỏi, tranh luận, xem biên bản phiên toà và yêu cầu ghi sửa đổi, bổ sung. Bị cáo vẫn có quyền tự bào chữa, nhờ người bào chữa và nói lời sau cùng.
Nếu chất lượng hình ảnh, âm thanh làm bạn không theo dõi được, bạn có quyền nêu ngay với chủ toạ. Hội đồng phải bảo đảm người tham gia nghe, nhìn được diễn biến; nếu sự cố không khắc phục được, phiên toà có thể tạm ngừng hoặc hoãn theo quy định. Ghi nhận việc này vào biên bản quan trọng nếu sau đó có tranh cãi về việc bạn có thực sự được trình bày hay không.
Việc trao đổi riêng với luật sư trong phiên trực tuyến khó hơn phiên trực tiếp. Bạn có thể đề nghị chủ toạ cho thời gian nghỉ ngắn để trao đổi khi cần, nhất là trước phần tranh luận.
Nếu vụ của bạn có nhiều chứng cứ cần đối chất mà toà lại quyết định xử trực tuyến, bạn có thể nêu ý kiến đề nghị xét xử trực tiếp, kèm lý do cụ thể. Trường hợp chưa rõ nên đề nghị thế nào cho có căn cứ, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi gửi văn bản cho toà.
Tài liệu và chứng cứ trong phiên phúc thẩm trực tuyến
Ở phiên toà trực tiếp, bạn có thể đưa một tờ giấy cho thư ký chuyển lên hội đồng. Ở phiên trực tuyến, việc đó khó hơn nhiều. Vì vậy, nguyên tắc thực tế là mọi tài liệu bạn muốn hội đồng xem phải có trong hồ sơ trước ngày xét xử.
Chứng cứ mới ở phúc thẩm vốn đã có điều kiện riêng về việc được chấp nhận; khi xét xử trực tuyến, việc nộp sát giờ còn gặp thêm trở ngại kỹ thuật. Nếu nộp tài liệu điện tử, hãy bảo đảm tệp rõ nét, đúng định dạng toà chấp nhận, đặt tên tệp dễ hiểu, kèm danh mục ghi rõ từng tài liệu chứng minh điều gì.
Vật chứng, bản gốc cần đối chiếu là điểm yếu của hình thức trực tuyến. Nếu kết quả kháng cáo phụ thuộc vào việc hội đồng phải xem trực tiếp một bản gốc hay vật chứng, bạn nên nêu điều đó khi đề nghị toà xem xét lại hình thức xét xử.
Ví dụ giả định: bị cáo ở trại tạm giam xin giảm nhẹ qua phiên trực tuyến
Ví dụ giả định: bị cáo K. bị xử sơ thẩm tại một toà án nhân dân khu vực ở Thanh Hoá, kháng cáo xin giảm nhẹ hình phạt vì sau phiên sơ thẩm gia đình đã bồi thường thêm cho bị hại và bị hại có đơn xin giảm nhẹ. Vụ án tình tiết rõ, chỉ kháng cáo về hình phạt. Toà cấp phúc thẩm quyết định xét xử trực tuyến.
Hội đồng xét xử và kiểm sát viên ngồi ở điểm cầu trung tâm tại trụ sở toà. Bị cáo K. tham gia từ phòng xét xử trực tuyến của trại tạm giam, có cán bộ trại hỗ trợ. Người bào chữa ngồi tại điểm cầu trung tâm; người bị hại tham gia tại một điểm cầu gần nơi cư trú. Biên lai bồi thường và đơn của bị hại đã được nộp vào hồ sơ trước phiên toà.
Phiên toà diễn ra như phiên trực tiếp: hỏi, tranh luận, kiểm sát viên phát biểu, bị cáo nói lời sau cùng qua màn hình. Kết quả chấp nhận hay không chấp nhận kháng cáo vẫn do hội đồng quyết định trên cơ sở chứng cứ; hình thức trực tuyến không làm tăng hay giảm cơ hội của bị cáo, chỉ giúp vụ án được xét xử sớm hơn mà không cần dẫn giải đường dài.
Những lỗi hay gặp ở phiên trực tuyến
Phần lớn sự cố ở phiên toà trực tuyến không do kỹ thuật mà do người tham gia chưa quen hình thức này:
- Đến điểm cầu sát giờ, không kịp kiểm tra âm thanh, hình ảnh.
- Nói khi chưa được chủ toạ cho phép vì không thấy rõ tín hiệu, gây chồng tiếng.
- Mang tài liệu giấy định đưa cho hội đồng xem nhưng không gửi trước, cuối cùng không xuất trình được.
- Người nhà đi cùng đến điểm cầu thành phần nói chen, nhắc bài, làm cán bộ điểm cầu phải can thiệp.
- Không yêu cầu ghi nhận vào biên bản khi đường truyền gián đoạn đúng lúc mình đang trình bày.
Những lỗi này đều tránh được bằng một chút chuẩn bị. Coi điểm cầu như một phòng xử thật và giữ đúng nội quy là cách tốt nhất để phiên toà trực tuyến diễn ra trôi chảy.
Câu hỏi thường gặp
Có được tham gia phiên phúc thẩm trực tuyến từ nhà riêng không?
Thông thường không. Người tham gia kết nối tại điểm cầu trung tâm hoặc điểm cầu thành phần do toà bố trí, nơi có cán bộ kiểm tra căn cước và bảo đảm trật tự. Trường hợp đặc biệt phải theo quy định hiện hành và được toà chấp nhận.
Đương sự đang ở nước ngoài có tham gia phúc thẩm trực tuyến được không?
Việc này phụ thuộc quy định hiện hành, điều kiện kỹ thuật và thoả thuận tương trợ tư pháp nếu có. Đương sự ở nước ngoài nên trao đổi sớm với toà qua người đại diện, hoặc uỷ quyền cho người ở Việt Nam tham gia thay nếu loại việc cho phép uỷ quyền.
Phiên toà trực tuyến có được ghi âm, ghi hình không?
Toà án ghi lại phiên toà theo quy định để lưu hồ sơ. Người tham gia tố tụng và người dự khán không tự ý ghi âm, ghi hình, như phiên toà trực tiếp. Muốn có tư liệu, bạn dùng quyền xem biên bản và đề nghị ghi sửa đổi, bổ sung.
Mất kết nối giữa chừng thì phiên toà có bị huỷ không?
Không tự động bị huỷ. Hội đồng xét xử có thể tạm ngừng để khắc phục; nếu không khắc phục được trong thời gian hợp lý, phiên toà có thể hoãn. Việc gián đoạn cần được ghi vào biên bản. Phần đã diễn ra trước sự cố vẫn có giá trị.
Bị cáo có thể yêu cầu được dẫn giải đến toà thay vì tham gia trực tuyến không?
Bị cáo có thể nêu ý kiến và lý do với toà, chẳng hạn cần đối chất trực tiếp hoặc không theo dõi được qua màn hình. Toà xem xét theo quy định về điều kiện tổ chức phiên toà trực tuyến. Người bào chữa nên giúp bị cáo nêu ý kiến bằng văn bản trước phiên toà.