Hai bên cùng gật đầu chưa đủ để toà phúc thẩm ghi thoả thuận vào bản án. Hội đồng xét xử chỉ công nhận khi thoả thuận tự nguyện, không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội, và không làm thiệt người không có mặt. Những lý do khiến thoả thuận bị gạt hay gặp nhất là đất không đủ điều kiện để chia như các bên muốn, tài sản đang thế chấp hoặc bị kê biên, nội dung động tới quyền lợi của con chưa thành niên, và thiếu ý kiến của một người có liên quan.
Bị từ chối công nhận ngay tại phiên là trải nghiệm hụt hẫng, nhất là khi các bên đã mất nhiều công thương lượng. Bài này giải thích từng nhóm lý do, điều gì xảy ra tiếp theo trong phiên toà, và cách điều chỉnh nội dung để thoả thuận đạt điều kiện, hoặc ít nhất để hai bên không phí công lần sau.
Không phải mọi thoả thuận đều được ghi vào bản án
Khi công nhận thoả thuận, toà án không chỉ đóng vai người chứng kiến. Bản án phúc thẩm là văn bản nhân danh nhà nước, có hiệu lực ngay và được cưỡng chế thi hành. Vì vậy hội đồng xét xử phải chắc rằng những gì mình ghi vào là hợp pháp và thi hành được, không tạo ra một trạng thái trái luật chỉ vì các bên muốn thế.
Kiểm sát viên tham gia phiên toà cũng phát biểu ý kiến về việc tuân theo pháp luật, trong đó có nhận xét về thoả thuận. Nếu thoả thuận có vấn đề, kiểm sát viên có thể nêu ra, và sau này Viện kiểm sát có quyền kháng nghị nếu thấy bản án công nhận một thoả thuận trái luật. Hội đồng xét xử thường thận trọng để tránh tình huống đó.
Điều này không có nghĩa toà gây khó cho các bên. Phần lớn trường hợp không được công nhận đều có nguyên nhân rõ ràng và có thể sửa được nếu biết trước. Vấn đề là các bên thường chỉ nghĩ tới quan hệ giữa hai người mà quên những quy định về đất đai, về giao dịch bảo đảm, về quyền của trẻ em, hay quên một người có liên quan đang đứng ngoài.
Những nhóm lý do thường gặp
Vi phạm điều cấm của luật. Thoả thuận chia tài sản mà luật không cho chia theo cách đó, thoả thuận lãi suất vượt giới hạn, thoả thuận chuyển giao tài sản đang bị kê biên để thi hành nghĩa vụ khác, thoả thuận một bên làm việc mà luật cấm.
Trái đạo đức xã hội. Hiếm gặp hơn, nhưng có, chẳng hạn thoả thuận ràng buộc quyền nhân thân theo cách không phù hợp chuẩn mực chung, như cấm một bên gặp con để đổi lấy tiền.
Làm thiệt người thứ ba. Tài sản đang thế chấp ngân hàng, tài sản đồng sở hữu với người không phải đương sự, tài sản chung của hộ gia đình mà các thành viên khác không đồng ý.
Thiếu người có quyền định đoạt. Một đương sự liên quan vắng mặt hoặc không đồng ý; người đại diện không có quyền thoả thuận; người đại diện cho người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự đồng ý theo hướng bất lợi cho người được đại diện.
Không tự nguyện hoặc không hiểu rõ. Khi hội đồng hỏi, một bên trả lời ngập ngừng, mâu thuẫn, hoặc cho thấy mình không hiểu nội dung đang đồng ý.
Nội dung mơ hồ hoặc vượt phạm vi vụ án. Nghĩa vụ không đủ rõ để thi hành, hoặc thoả thuận kèm theo chuyện ngoài vụ án đang xét.
Đất đai: chỗ thoả thuận hay vấp nhất
Nhiều thoả thuận chia đất trong vụ thừa kế, chia tài sản ly hôn, tranh chấp ranh giới bị vướng vì điều kiện pháp lý của chính thửa đất. Các bên muốn mỗi người một phần theo hiện vật, nhưng diện tích sau khi chia không đạt mức tối thiểu được tách thửa theo quy định của địa phương. Hay thửa đất chưa được cấp giấy chứng nhận, đang trong khu vực quy hoạch, hoặc là loại đất mà người nhận không đủ điều kiện nhận chuyển quyền.
Pháp luật đất đai hiện hành và quy định của từng tỉnh, thành về điều kiện tách thửa, hợp thửa quyết định rất nhiều tới khả năng chia. Sau khi sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, một số địa phương hợp nhất có thể đang trong giai đoạn chuyển tiếp quy định. Vì vậy trước khi chốt một phương án chia đất, nên hỏi cơ quan đăng ký đất đai nơi có đất về khả năng thực hiện, hoặc xem lại kết quả thẩm định tại chỗ và đo đạc trong hồ sơ vụ án.
Khi phương án chia hiện vật không khả thi, các bên có thể chuyển sang hướng một bên nhận đất và thanh toán giá trị cho bên kia, hoặc cùng đứng tên chung, hoặc thống nhất bán và chia tiền. Mỗi hướng có hệ quả riêng về thuế, phí khi sang tên mà các bên cần tìm hiểu. Hướng nào cũng phải viết đủ rõ để cơ quan đăng ký đất đai và cơ quan thi hành án thực hiện được.
Quyền lợi của con chưa thành niên
Trong các vụ hôn nhân gia đình, thoả thuận về nuôi con và cấp dưỡng được toà xem xét dưới góc lợi ích của con, không chỉ ý muốn của cha mẹ. Với con từ đủ bảy tuổi trở lên, nguyện vọng của con là một yếu tố toà phải xem xét khi quyết định giao con. Thoả thuận đi ngược nguyện vọng rõ ràng của con mà không có lý do thuyết phục có thể khiến hội đồng dè dặt.
Cấp dưỡng là quyền của con, không phải món hàng để cha mẹ đổi chác. Thoả thuận kiểu người cha không cấp dưỡng để đổi lấy việc người mẹ được nhận thêm tài sản, hoặc người mẹ từ bỏ cấp dưỡng để người cha không thăm con, thường bị xem xét rất kỹ. Pháp luật cho phép cha mẹ thoả thuận về mức và phương thức cấp dưỡng, nhưng không cho phép thoả thuận làm mất quyền được cấp dưỡng của con khi người có nghĩa vụ có khả năng thực hiện.
Tương tự, thoả thuận hạn chế quyền thăm nom con của người không trực tiếp nuôi, nếu không có căn cứ như hành vi gây nguy hại cho con, thường không được chấp nhận. Một thoả thuận hợp lý về nuôi con nên đặt nhu cầu học hành, chỗ ở, sức khoẻ của con lên trước, và để lại cơ chế điều chỉnh khi hoàn cảnh thay đổi.
Khi hội đồng không công nhận: phiên toà đi tiếp thế nào
Thoả thuận không được công nhận không làm phiên toà kết thúc. Diễn biến thường gặp:
- Hội đồng giải thích lý do thoả thuận chưa đạt điều kiện, có thể hỏi các bên có muốn điều chỉnh ngay tại phiên không.
- Nếu các bên điều chỉnh được và nội dung mới đạt điều kiện, hội đồng ghi nhận nội dung mới và tiếp tục như trường hợp thoả thuận thành.
- Nếu không điều chỉnh được, hoặc lỗi nằm ở chỗ cần thêm thời gian như thiếu ý kiến người thứ ba, hội đồng có thể tiếp tục xét xử hoặc hoãn phiên trong những trường hợp luật cho phép.
- Phiên toà tiếp tục với phần hỏi, tranh luận trong phạm vi kháng cáo, kháng nghị, và hội đồng ra phán quyết như bình thường.
- Các bên vẫn có thể dàn xếp sau phiên ở giai đoạn thi hành án nếu bản án đã có hiệu lực.
Những gì các bên đã trình bày trong lúc thương lượng không đương nhiên trở thành sự thừa nhận bất lợi cho mình khi xét xử, nhưng câu chữ ghi trong biên bản phiên toà thì vẫn còn đó. Khi trình bày một thoả thuận chưa chắc chắn, nên nói rõ đó là đề xuất có điều kiện.
Rà trước phiên để thoả thuận không bị gạt
Phần lớn lý do không được công nhận có thể phát hiện từ trước nếu các bên tự rà một lượt. Danh sách câu hỏi nên đặt ra:
- Tài sản trong thoả thuận đang đứng tên ai, có ai khác cùng đứng tên hoặc có quyền đối với tài sản đó không.
- Tài sản có đang thế chấp, cầm cố, bị kê biên, bị áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời hay không; nếu có, ai cần được hỏi ý kiến.
- Với đất đai: thửa đất đã có giấy chứng nhận chưa, loại đất gì, diện tích sau khi chia có đạt điều kiện tách thửa của địa phương không.
- Có con chưa thành niên hoặc người cần được bảo vệ đặc biệt chịu ảnh hưởng không; nội dung có đặt lợi ích của họ lên trước không.
- Tất cả đương sự có liên quan tới nội dung thoả thuận có đồng ý và sẽ có mặt hoặc có người đại diện đủ quyền tại phiên không.
- Mỗi nghĩa vụ đã được ghi đủ rõ để một người ngoài, như chấp hành viên, đọc là biết phải làm gì chưa.
Nếu có câu trả lời "chưa chắc" ở bất kỳ dòng nào, đó là chỗ cần xử lý trước ngày phiên, thay vì hy vọng hội đồng xét xử bỏ qua.
Lý do, ví dụ giả định và cách điều chỉnh
Bảng dưới gom một số tình huống giả định để thấy cách sửa thường gặp.
| Lý do | Ví dụ giả định | Hướng điều chỉnh |
|---|---|---|
| Đất không đủ điều kiện tách thửa | Ba anh em ở Tây Ninh muốn chia mảnh đất nhỏ thành ba thửa riêng | Một người nhận đất, thanh toán giá trị cho hai người còn lại; hoặc cùng đứng tên chung |
| Tài sản đang thế chấp | Vợ chồng ở Gia Lai thoả thuận người vợ nhận căn nhà đang thế chấp ngân hàng | Làm việc với ngân hàng về việc thay đổi bên vay hoặc tất toán trước; ngân hàng có thể cần tham gia |
| Thiếu đồng sở hữu | Căn nhà đứng tên chung với cha mẹ một bên | Có văn bản ý kiến hoặc sự tham gia của những người đồng sở hữu |
| Cấp dưỡng bị đánh đổi | Cha không cấp dưỡng để đổi lấy việc mẹ nhận thêm tài sản | Tách riêng mức cấp dưỡng hợp lý cho con khỏi phần chia tài sản |
| Nội dung mơ hồ | "Trả dần khi bán được hàng" | Ghi số tiền, ngày cụ thể từng đợt và phương thức trả |
Nếu thoả thuận của bạn dính tới đất đai phức tạp, tài sản thế chấp hay nhiều người đồng sở hữu, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước phiên để rà lại nội dung. Sửa trên giấy trước khi vào phòng xử nhẹ nhàng hơn nhiều so với để hội đồng phát hiện tại phiên.
Câu hỏi thường gặp
Toà không công nhận thoả thuận thì hai bên có phải thương lượng lại từ đầu không?
Không nhất thiết. Nhiều trường hợp chỉ cần điều chỉnh một điểm, như chuyển từ chia hiện vật sang thanh toán giá trị, hoặc bổ sung ý kiến của người đồng sở hữu. Hội đồng thường nêu rõ điểm vướng để các bên biết cần sửa gì.
Thoả thuận bị từ chối có ảnh hưởng tới kết quả xét xử không?
Hội đồng xét xử phán quyết dựa trên chứng cứ và quy định pháp luật. Việc các bên đã từng cố thoả thuận không làm ai bị bất lợi. Tuy vậy, câu chữ ghi trong biên bản phiên toà vẫn tồn tại, nên trình bày thận trọng.
Ngân hàng có phải tham gia khi thoả thuận về nhà đang thế chấp không?
Nếu thoả thuận làm thay đổi người có nghĩa vụ trả nợ hoặc ảnh hưởng tới tài sản bảo đảm, quyền lợi của ngân hàng bị động tới. Toà khó công nhận khi chưa có ý kiến của ngân hàng. Nên làm việc với ngân hàng trước phiên.
Con đủ bảy tuổi có phải ra toà nói ý kiến không?
Việc lấy ý kiến của con được thực hiện theo cách phù hợp, không nhất thiết con phải có mặt tại phiên toà. Nếu ở sơ thẩm đã lấy ý kiến, toà phúc thẩm có thể xem xét lại khi hoàn cảnh thay đổi hoặc con đã lớn hơn.
Kiểm sát viên phản đối thoả thuận thì toà có bắt buộc không công nhận không?
Ý kiến của kiểm sát viên là ý kiến về việc tuân theo pháp luật, hội đồng xét xử xem xét nhưng tự quyết định. Tuy vậy, nếu kiểm sát viên chỉ ra một điểm trái luật rõ ràng, hội đồng thường sẽ không công nhận phần đó.