Ở phiên toà phúc thẩm hình sự, việc vắng mặt được xử lý theo Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, khác với tố tụng dân sự. Không có cơ chế "người kháng cáo vắng hai lần thì coi như từ bỏ kháng cáo" theo kiểu án dân sự. Thay vào đó, hội đồng xét xử xem xét lý do vắng mặt và vai trò của người vắng mặt để quyết định hoãn phiên toà hay vẫn xét xử. Người vắng mặt vì sự kiện bất khả kháng hoặc trở ngại khách quan thì phiên toà có thể hoãn; vắng mặt không vì những lý do đó thì hội đồng xét xử vẫn có thể tiến hành xét xử.
Bài viết dành cho bị cáo đang tại ngoại, gia đình bị cáo đang bị tạm giam, người bị hại và người có quyền lợi liên quan đến phần dân sự trong vụ án hình sự. Bài chỉ giải thích quy tắc tố tụng ở mức nguyên lý để bạn biết quyền và nghĩa vụ của mình; không dự đoán kết quả của bất kỳ vụ án nào. Chi tiết nên đối chiếu văn bản hiện hành và hỏi người bào chữa.
Vì sao phúc thẩm hình sự xử lý vắng mặt khác án dân sự
Trong án dân sự, các đương sự tự định đoạt quyền lợi của mình; người kháng cáo không đến thì luật suy đoán họ không còn muốn theo đuổi. Án hình sự liên quan đến trách nhiệm hình sự của một con người và lợi ích của Nhà nước, xã hội, người bị hại. Việc toà phúc thẩm xem xét lại bản án sơ thẩm không chỉ phục vụ người kháng cáo, mà còn là cơ chế kiểm tra tính đúng đắn của việc buộc tội. Vì vậy, sự vắng mặt không tự động chấm dứt việc xem xét kháng cáo.
Đồng thời, luật cũng không để một người vắng mặt kéo dài vụ án vô hạn. Hội đồng xét xử được trao quyền đánh giá: sự vắng mặt có lý do chính đáng hay không, sự có mặt của người đó có cần thiết để giải quyết kháng cáo, kháng nghị hay không. Kết quả có thể là hoãn phiên toà, hoặc vẫn tiến hành xét xử.
Một điểm khác căn bản: bị cáo không thể uỷ quyền cho người khác có mặt thay. Người bào chữa bảo vệ quyền lợi của bị cáo nhưng không thay bị cáo với tư cách người bị buộc tội. Những người khác như bị hại, nguyên đơn dân sự có thể có người đại diện tuỳ trường hợp luật cho phép.
Hệ quả vắng mặt theo từng người tham gia
Bảng tóm tắt nguyên lý chung ở phiên phúc thẩm hình sự. Đây là định hướng; quyết định cụ thể thuộc hội đồng xét xử, căn cứ vào hồ sơ và quy định hiện hành.
| Người vắng mặt | Có lý do bất khả kháng, trở ngại khách quan | Không có lý do chính đáng |
|---|---|---|
| Bị cáo có kháng cáo, bị kháng cáo, kháng nghị (đang tại ngoại) | Phiên toà có thể hoãn | Hội đồng xét xử vẫn có thể xét xử; có thể có biện pháp cưỡng chế theo luật tố tụng hình sự |
| Bị cáo đang bị tạm giam | Toà phối hợp với nơi giam giữ để trích xuất; vắng mặt do sức khoẻ nghiêm trọng có thể dẫn tới hoãn | Không đặt ra vì bị cáo do cơ quan có thẩm quyền đưa đến |
| Người bào chữa | Thường hoãn, nhất là trường hợp luật bắt buộc phải có người bào chữa | Hội đồng xét xử cân nhắc; bị cáo có thể đồng ý xét xử vắng mặt người bào chữa hoặc tự bào chữa |
| Người bị hại, đương sự liên quan phần dân sự có kháng cáo | Có thể hoãn hoặc xét xử tuỳ mức cần thiết | Hội đồng xét xử có thể vẫn xét xử, xem xét kháng cáo dựa trên hồ sơ |
| Kiểm sát viên | Thường dẫn tới hoãn phiên toà | Thường dẫn tới hoãn phiên toà |
Điều quan trọng với bị cáo tại ngoại: việc cố ý không đến phiên toà không phải cách "kéo dài" có lợi. Ngoài nguy cơ bị xét xử vắng mặt, hành vi này có thể ảnh hưởng tới đánh giá về thái độ chấp hành pháp luật và có thể dẫn tới việc thay đổi biện pháp ngăn chặn theo quy định.
Bị cáo tại ngoại: chuẩn bị và báo lý do đúng cách
Đọc kỹ giấy triệu tập ngay khi nhận. Ghi ngày, giờ, địa điểm; nếu phiên toà xa nơi ở, tính thời gian đi lại và đến sớm. Mang theo giấy tờ tuỳ thân và giấy triệu tập.
Báo ngay khi có sự cố. Ốm nặng, tai nạn, thiên tai: gửi đơn trình bày lý do kèm chứng từ cho toà càng sớm càng tốt, đồng thời báo người bào chữa để họ trình bày tại phiên toà.
Không tự ý rời nơi cư trú. Nếu đang chịu biện pháp ngăn chặn như cấm đi khỏi nơi cư trú, việc đi xa phải theo đúng quy định. Vi phạm có thể khiến biện pháp ngăn chặn bị thay đổi.
Đơn xin xét xử vắng mặt. Trong một số tình huống, bị cáo có thể đề nghị xét xử vắng mặt; hội đồng xét xử quyết định có chấp nhận hay không, căn cứ vào việc sự vắng mặt có trở ngại cho việc xét xử hay không. Hỏi người bào chữa trước khi làm.
Gia đình bị cáo đang tạm giam: làm được gì
Khi bị cáo đang bị tạm giam, việc đưa bị cáo đến phiên toà do cơ quan có thẩm quyền thực hiện, gia đình không phải lo phần này. Điều gia đình làm được là theo dõi lịch xét xử qua người bào chữa hoặc thư ký phiên toà, chuẩn bị các tài liệu có lợi cho bị cáo nếu có (giấy tờ về hoàn cảnh gia đình, chứng từ bồi thường thêm cho bị hại, văn bản của bị hại về việc đã nhận bồi thường) và chuyển cho người bào chữa hoặc nộp cho toà trước ngày xử.
Phiên toà thường xét xử công khai, người thân có thể đến dự khán theo nội quy phiên toà. Bạn nên tìm hiểu trước nội quy: giấy tờ tuỳ thân khi vào, quy định về điện thoại, ghi âm, ghi hình, chỗ ngồi của người dự khán. Không tiếp xúc, trao đồ cho bị cáo trong phòng xử khi chưa được phép.
Nếu bị cáo bị ốm nặng trước ngày xử, gia đình có thể báo cho người bào chữa để đề nghị toà xem xét tình trạng sức khoẻ, vì nơi giam giữ sẽ có hồ sơ y tế liên quan. Không nên tự gửi các giấy tờ y tế không rõ nguồn gốc.
Người bị hại và phần bồi thường: vắng mặt có mất quyền không
Người bị hại có thể kháng cáo phần bồi thường thiệt hại, phần hình phạt theo quy định, hoặc bị liên quan vì bị cáo kháng cáo. Một số điều nên biết:
- Người bị hại có kháng cáo mà vắng mặt, hội đồng xét xử xem xét có hoãn hay không; vắng không lý do chính đáng thì phiên toà có thể vẫn diễn ra và kháng cáo được xem xét theo hồ sơ.
- Người bị hại không kháng cáo nhưng được triệu tập vì bị cáo kháng cáo xin giảm nhẹ: vắng mặt thì mất cơ hội trình bày ý kiến về mức bồi thường đã nhận, về việc có đồng ý cho bị cáo hưởng tình tiết giảm nhẹ hay không.
- Nếu không thể đến, gửi văn bản trình bày ý kiến cho toà trước ngày xử, nêu rõ đã nhận bồi thường đến đâu và yêu cầu còn lại.
- Người bị hại có thể có người đại diện hoặc người bảo vệ quyền lợi theo quy định; trường hợp người bị hại là người chưa thành niên, người đại diện hợp pháp tham gia.
- Khi kháng cáo theo hướng tăng nặng của người bị hại hoặc kháng nghị của viện kiểm sát được xem xét, nguyên tắc không làm xấu hơn tình trạng của bị cáo khi chỉ bị cáo kháng cáo không còn áp dụng theo cách thông thường.
Người bị hại và gia đình bị cáo đều nên tránh tiếp xúc nhằm gây áp lực về lời khai hay việc rút đơn. Mọi thoả thuận bồi thường nên được thực hiện công khai, có giấy tờ, và báo cho toà.
Khi nào cần người bào chữa và người làm nghề
Vụ án hình sự ở phúc thẩm liên quan trực tiếp đến tự do của một người, nên việc có người bào chữa là đặc biệt quan trọng. Trong một số trường hợp luật bắt buộc phải có người bào chữa, chẳng hạn bị cáo là người dưới 18 tuổi, người có nhược điểm về thể chất hoặc tâm thần theo quy định, hoặc bị truy tố về tội có khung hình phạt cao nhất theo mức luật định. Khi đó, nếu gia đình không mời được, cơ quan tiến hành tố tụng sẽ chỉ định người bào chữa.
Người bào chữa giúp bị cáo đánh giá có nên xin xét xử vắng mặt hay không, chuẩn bị đơn trình bày lý do khi không thể đến, và trình bày các tình tiết giảm nhẹ mới tại phiên toà. Với người bị hại, người bảo vệ quyền lợi giúp trình bày yêu cầu bồi thường đầy đủ khi bạn không thể có mặt. Gia đình cũng có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để hiểu trước quy trình và quyền của mình, trước khi làm việc chính thức với người bào chữa.
Cần nói rõ: không có người làm nghề nào có thể cam kết kết quả xét xử, và mọi đề nghị "lo" kết quả bằng cách tác động tới người tiến hành tố tụng là trái pháp luật, có thể khiến chính gia đình gặp rắc rối pháp lý nghiêm trọng.
Ví dụ giả định: bị cáo tại ngoại nhập viện trước ngày xử
Ví dụ giả định: anh D. ở Tây Ninh bị xử sơ thẩm về một tội có hình phạt tù, được tại ngoại và kháng cáo xin hưởng án treo. Hai ngày trước phiên phúc thẩm, anh bị tai nạn giao thông và phải nhập viện điều trị gãy chân. Vợ anh báo ngay cho người bào chữa, đồng thời mang đơn trình bày lý do kèm giấy xác nhận nhập viện đến toà, xin bộ phận tiếp nhận ghi nhận.
Tại phiên toà, người bào chữa trình bày lý do vắng mặt và xuất trình chứng từ. Hội đồng xét xử nhận định đây là trở ngại khách quan, sự có mặt của bị cáo cần thiết vì kháng cáo liên quan đến nhân thân và hoàn cảnh, nên quyết định hoãn phiên toà. Sau khi anh D. ra viện, phiên toà được mở lại và anh có mặt.
Nếu anh D. vắng mặt mà không báo, không có chứng từ, hội đồng xét xử có thể vẫn xét xử, và việc vắng mặt không rõ lý do có thể bị nhìn nhận bất lợi khi xem xét yêu cầu hưởng án treo. Kết quả thực tế của bất kỳ vụ án nào đều phụ thuộc hồ sơ và đánh giá của hội đồng xét xử.
Câu hỏi thường gặp
Bị cáo kháng cáo nhưng không đến phiên phúc thẩm thì kháng cáo có bị huỷ không?
Tố tụng hình sự không có cơ chế coi như từ bỏ kháng cáo vì vắng mặt theo kiểu án dân sự. Hội đồng xét xử xem xét lý do: có lý do chính đáng thì có thể hoãn, không có thì vẫn có thể xét xử. Rút kháng cáo là việc riêng, phải thể hiện ý chí rõ ràng.
Bị cáo đang tạm giam có được xin vắng mặt ở phiên phúc thẩm không?
Bị cáo đang tạm giam thường được trích xuất đến phiên toà. Nếu có lý do đặc biệt như sức khoẻ nghiêm trọng, người bào chữa có thể trình bày với toà; quyết định hoãn hay xử thuộc hội đồng xét xử.
Người bào chữa vắng mặt thì bị cáo có quyền đề nghị hoãn không?
Có thể đề nghị. Nếu người bào chữa vắng mặt vì lý do chính đáng, hội đồng xét xử thường xem xét hoãn, nhất là trường hợp luật bắt buộc có người bào chữa. Bị cáo cũng có thể đồng ý xét xử và tự bào chữa.
Gia đình bị cáo có được phát biểu tại phiên toà phúc thẩm không?
Người dự khán không có quyền phát biểu như người tham gia tố tụng. Nếu gia đình có tài liệu có lợi cho bị cáo, nên chuyển cho người bào chữa hoặc nộp cho toà trước phiên xử để được xem xét đúng thủ tục.
Bị hại đã nhận bồi thường và có đơn đề nghị giảm nhẹ, có cần đến phiên toà không?
Không bắt buộc nếu bạn không kháng cáo, nhưng sự có mặt giúp hội đồng xét xử xác nhận trực tiếp ý chí của bạn. Nếu không đến được, gửi văn bản có chữ ký rõ ràng cho toà trước ngày xử.
Kiểm sát viên không đến thì phiên phúc thẩm hình sự có tiếp tục không?
Theo nguyên tắc của tố tụng hình sự, kiểm sát viên phải có mặt tại phiên toà để thực hành quyền công tố và kiểm sát xét xử, nên sự vắng mặt thường dẫn tới hoãn phiên toà. Hỏi thư ký về lịch mở lại.