Ở giai đoạn phúc thẩm, đương sự và người bảo vệ quyền lợi của họ vẫn có quyền biết, ghi chép, sao chụp tài liệu, chứng cứ trong hồ sơ vụ án, trừ những tài liệu luật hạn chế công khai; việc này làm bằng đơn gửi toà án cấp phúc thẩm đang giữ hồ sơ. Nhiều người bỏ qua bước này vì nghĩ mình đã biết hết từ sơ thẩm, rồi đến phiên toà mới nghe lần đầu một lời khai hay một văn bản mà bên kia nộp sau.
Phần dưới đi qua ai được xem hồ sơ, tài liệu nào thường bị hạn chế, đơn cần ghi những gì, một buổi đọc hồ sơ tại toà diễn ra ra sao, và cách ghi chép để những gì đọc được biến thành ý dùng được trước hội đồng xét xử. Cách viết văn bản ý kiến từ những ghi chép đó được tách thành bài riêng.
Vì sao nên đọc lại hồ sơ khi vụ án đã lên toà cấp trên
Hồ sơ phúc thẩm không đứng yên ở trạng thái lúc tuyên án sơ thẩm. Sau phiên sơ thẩm, các bên có thể đã nộp đơn kháng cáo với lý do cụ thể, Viện kiểm sát có thể đã ra quyết định kháng nghị, bên bị kháng cáo có thể đã gửi văn bản ý kiến, và có khi có tài liệu mới được bổ sung. Đó là những thứ bạn chưa chắc đã nhận đầy đủ bản sao. Đọc lại hồ sơ giúp bạn biết chính xác người khác đang nói gì về vụ án của mình.
Lý do thứ hai là trí nhớ. Từ phiên sơ thẩm đến phiên phúc thẩm có khi cách nhau nhiều tháng. Những chi tiết như ngày ký một biên bản, số tiền trong một bản đối chiếu công nợ, lời khai của một người làm chứng rất dễ bị nhớ lệch. Hội đồng xét xử phúc thẩm làm việc trên hồ sơ, nên khi trình bày, bạn nói càng sát với tài liệu trong hồ sơ thì lời nói càng có sức nặng.
Lý do thứ ba là tìm chỗ hở trong nhận định của bản án sơ thẩm. Bản án thường tóm tắt chứng cứ. Đọc tài liệu gốc, đôi khi bạn thấy bản án trích chưa đủ, hiểu một câu khác với văn bản gốc, hoặc bỏ qua một tài liệu đã có trong hồ sơ. Đó là những điểm có giá trị khi trình bày ở phúc thẩm, với điều kiện bạn chỉ ra đúng bút lục, đúng trang.
Ai được xem, sao chụp hồ sơ ở phúc thẩm
Quyền tiếp cận hồ sơ gắn với tư cách tham gia tố tụng. Theo các bộ luật tố tụng hiện hành, những người sau thường có quyền này, mỗi người trong phạm vi tư cách của mình:
- Đương sự trong vụ án dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh thương mại, lao động: nguyên đơn, bị đơn, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan.
- Người đại diện theo pháp luật hoặc theo uỷ quyền của đương sự; văn bản uỷ quyền cần thể hiện rõ phạm vi, nhất là khi uỷ quyền cả việc xem và sao chụp tài liệu.
- Người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự, như luật sư, trợ giúp viên pháp lý hoặc người đủ điều kiện theo luật, sau khi đã được toà xác nhận đăng ký.
- Người khởi kiện, người bị kiện và người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan trong vụ án hành chính, theo Luật Tố tụng hành chính.
- Trong vụ án hình sự, người bào chữa, người bảo vệ quyền lợi của bị hại, đương sự; bị cáo và bị hại có quyền tiếp cận một số tài liệu theo quy định riêng của Bộ luật Tố tụng hình sự.
Người thân của đương sự, dù rất sốt sắng, không tự động có quyền xem hồ sơ. Nếu cần người nhà đi thay, hãy làm văn bản uỷ quyền đúng hình thức. Riêng trong vụ hình sự, quyền của người thân bị cáo hẹp hơn nhiều và nên hỏi người bào chữa trước khi đến toà.
Tài liệu thường được đọc và tài liệu bị hạn chế
Không phải tài liệu nào trong hồ sơ cũng được sao chụp tự do. Bảng dưới tóm tắt nguyên tắc chung; cách áp dụng cụ thể do toà quyết định theo từng tài liệu.
| Nhóm tài liệu | Thường được tiếp cận? | Ghi chú |
|---|---|---|
| Đơn khởi kiện, bản tự khai, biên bản lấy lời khai các bên | Có | Phần quan trọng nhất để so lời khai trước sau |
| Biên bản hoà giải, biên bản phiên họp, biên bản phiên toà sơ thẩm | Có | Đọc kỹ biên bản phiên toà để biết toà sơ thẩm đã hỏi gì |
| Tài liệu, chứng cứ các bên nộp, kết quả thẩm định, định giá, giám định | Có | Xem có tài liệu nào bản án chưa nhắc tới |
| Đơn kháng cáo, quyết định kháng nghị, văn bản ý kiến về kháng cáo | Có | Biết chính xác phạm vi phúc thẩm và lý lẽ của bên kia |
| Tài liệu thuộc bí mật nhà nước | Không | Luật cấm công khai |
| Tài liệu liên quan bí mật nghề nghiệp, bí mật kinh doanh, bí mật đời tư mà đương sự có yêu cầu chính đáng giữ kín | Có thể bị hạn chế | Toà cân nhắc, có thể cho đọc mà không cho sao chụp |
| Tài liệu ảnh hưởng thuần phong mỹ tục | Có thể bị hạn chế | Thường gặp trong vụ hôn nhân, xâm phạm danh dự |
Nếu toà từ chối cho sao chụp một tài liệu, bạn có thể đề nghị toà ghi rõ lý do và hỏi xem có được đọc tại chỗ hay không. Biết nội dung một tài liệu, dù không mang bản sao về, vẫn tốt hơn nhiều so với hoàn toàn không biết.
Đơn xin xem, sao chụp tài liệu: cần ghi những gì
Không có mẫu đơn nào bắt buộc phải theo từng chữ. Một đơn rõ ràng thường có các nội dung sau:
- Tên toà án cấp phúc thẩm nhận đơn, số thụ lý phúc thẩm, số và ngày của bản án sơ thẩm bị kháng cáo.
- Họ tên, địa chỉ, giấy tờ tuỳ thân của người làm đơn và tư cách tham gia tố tụng; nếu là người đại diện hay người bảo vệ quyền lợi thì ghi kèm căn cứ.
- Yêu cầu cụ thể: xin đọc toàn bộ hồ sơ, hay chỉ xin sao chụp những tài liệu nhất định. Nếu biết, ghi tên tài liệu, ngày tài liệu hoặc số bút lục.
- Hình thức mong muốn: đọc và ghi chép tại toà, sao chụp bản giấy, hoặc chụp ảnh nếu toà cho phép.
- Cam kết sử dụng tài liệu đúng mục đích tố tụng, không phát tán thông tin cá nhân của người khác.
- Ngày làm đơn, chữ ký; kèm bản sao giấy tờ tuỳ thân, văn bản uỷ quyền hoặc giấy xác nhận đăng ký người bảo vệ nếu có.
Nộp đơn tại bộ phận tiếp nhận của toà cấp phúc thẩm và giữ biên nhận. Nếu bạn ở xa, hỏi toà về khả năng gửi đơn qua bưu chính hoặc kênh điện tử, rồi hẹn lịch đến đọc để khỏi đi một chuyến không kết quả.
Một buổi đọc hồ sơ tại toà diễn ra thế nào
Mỗi toà sắp xếp hơi khác nhau, nhưng trình tự thường gặp như sau:
- Đến đúng lịch hẹn, xuất trình giấy tờ tuỳ thân và biên nhận đơn. Người đại diện, người bảo vệ quyền lợi mang theo giấy tờ chứng minh tư cách.
- Cán bộ toà mang hồ sơ ra và bạn đọc trong khu vực được bố trí, thường có cán bộ có mặt. Hồ sơ không được mang ra khỏi phòng, không được tháo rời, không được đánh dấu lên tài liệu gốc.
- Ghi chép bằng sổ riêng. Với tài liệu muốn sao chụp, ghi lại số bút lục rồi đề nghị cán bộ thực hiện theo quy trình của toà.
- Kiểm tra bản sao nhận được: đủ trang, rõ chữ, có xác nhận của toà nếu bạn cần dùng bản sao đó làm căn cứ.
- Ký sổ hoặc biên bản giao nhận tài liệu sao chụp nếu toà có yêu cầu, và nộp chi phí sao chụp theo quy định của toà nếu có.
Hồ sơ dày có thể cần nhiều buổi. Nên ưu tiên đọc những phần liên quan trực tiếp đến phần bản án bị kháng cáo trước, phần còn lại để buổi sau.
Đọc gì trước, ghi chép ra sao để dùng được ở phiên toà
Bắt đầu từ đơn kháng cáo và kháng nghị. Đây là bản đồ của phúc thẩm. Bạn cần biết chính xác bên kia xin sửa phần nào, viện dẫn lý do gì, để không mất thời gian chuẩn bị cho những điểm không còn ai tranh cãi.
Đọc biên bản phiên toà sơ thẩm thay vì chỉ đọc bản án. Biên bản cho thấy ai đã nói gì, toà hỏi gì, ai thừa nhận điều gì. Một lời thừa nhận của bên kia ghi trong biên bản phiên toà có giá trị khác hẳn lời kể lại sau này.
Ghi số bút lục cạnh mỗi ý. Khi trình bày, câu "lời khai ở bút lục số mấy thể hiện điều ngược lại" thuyết phục hơn nhiều so với "hình như là…". Thói quen này giúp hội đồng xét xử kiểm tra ngay điều bạn nói.
Tách ba cột: sự kiện, tài liệu chứng minh, điểm bản án nhận định. Đặt ba cột cạnh nhau cho từng vấn đề tranh chấp, bạn sẽ thấy rõ chỗ bản án dựa vào tài liệu nào và chỗ nào còn thiếu căn cứ.
Ghi lại những gì không có trong hồ sơ. Một tài liệu bạn tưởng đã nộp mà không thấy, một biên bản xác minh được nhắc trong bản án mà không tìm ra. Những khoảng trống đó cũng là thông tin quan trọng để hỏi toà hoặc để bổ sung.
Dùng thông tin trong hồ sơ cho đúng mục đích
Hồ sơ vụ án chứa nhiều thông tin cá nhân của người khác: địa chỉ, tình trạng sức khoẻ, thu nhập, quan hệ gia đình, có khi cả hình ảnh. Quyền sao chụp tài liệu được trao để bạn tham gia tố tụng, không phải để đăng lên mạng xã hội hay chuyền tay trong nhóm người quen. Phát tán thông tin đời tư của người khác có thể dẫn đến trách nhiệm pháp lý riêng, độc lập với kết quả vụ án.
Giữ các bản sao trong một bìa riêng, có danh mục. Khi đưa cho người bảo vệ quyền lợi hay người tư vấn xem, chỉ đưa những gì cần thiết. Sau khi vụ án kết thúc, cân nhắc lưu giữ những tài liệu có thể cần cho việc thi hành án, đính chính bản án hoặc đề nghị xem xét lại, và huỷ an toàn những bản không còn cần.
Nếu khi đọc hồ sơ bạn phát hiện một tài liệu có dấu hiệu bị sửa chữa hay không khớp với bản bạn đang giữ, đừng tự kết luận. Ghi lại vị trí, so sánh cẩn thận, rồi trình bày bằng văn bản với toà để toà xem xét. Đây là việc của hội đồng xét xử; vai trò của bạn là chỉ ra sự việc một cách chính xác.
Câu hỏi thường gặp
Đã xem hồ sơ ở sơ thẩm rồi, lên phúc thẩm có cần xem lại không?
Nên xem lại, ít nhất là phần phát sinh sau phiên sơ thẩm: đơn kháng cáo của các bên, quyết định kháng nghị nếu có, văn bản ý kiến về kháng cáo và tài liệu mới được nộp. Đây là những thứ quyết định phạm vi và nội dung tranh luận tại phiên phúc thẩm.
Người nhà có được đến toà xem hồ sơ thay cho đương sự không?
Chỉ khi có văn bản uỷ quyền hợp lệ, với phạm vi bao gồm việc xem và sao chụp tài liệu, và việc uỷ quyền đó phù hợp với loại vụ án. Có những việc luật không cho uỷ quyền, ví dụ một số nội dung trong vụ ly hôn, nên hỏi toà trước khi người nhà đến.
Toà có được từ chối cho sao chụp tài liệu không?
Có, với những tài liệu luật hạn chế công khai như tài liệu thuộc bí mật nhà nước, hoặc tài liệu liên quan bí mật kinh doanh, đời tư mà có yêu cầu chính đáng giữ kín. Khi đó bạn có thể đề nghị toà cho biết lý do và hỏi có được đọc tại chỗ không.
Có được chụp ảnh hồ sơ bằng điện thoại không?
Tuỳ quy định và cách tổ chức của từng toà. Nhiều nơi chỉ cho sao chụp qua cán bộ toà. Bạn nên hỏi rõ khi đặt lịch, và nếu được phép chụp ảnh thì chỉ chụp những tài liệu đã được đồng ý, không chụp tài liệu bị hạn chế.
Sao chụp hồ sơ có mất phí không?
Có thể phát sinh chi phí sao chụp theo quy định của toà. Đây là chi phí thực hiện việc sao chụp, không phải lệ phí cho quyền được xem hồ sơ. Bạn nên hỏi trước mức chi phí và cách nộp để chuẩn bị, nhất là khi hồ sơ dày nhiều trăm trang.
Đọc hồ sơ thấy lời khai của bên kia sai sự thật thì làm gì?
Ghi lại chính xác vị trí lời khai, tìm tài liệu chứng minh điều ngược lại, rồi trình bày bằng văn bản gửi toà cấp phúc thẩm hoặc tại phiên toà. Không nên liên hệ, chất vấn trực tiếp bên kia ngoài toà, vì việc đó dễ phát sinh mâu thuẫn mới.