Khi bên thua sơ thẩm kháng cáo, phần bản án bị kháng cáo chưa có hiệu lực pháp luật và sẽ được toà cấp phúc thẩm xem xét lại; bên đang được bản án có lợi có quyền gửi ý kiến về kháng cáo, nộp tài liệu, xem hồ sơ, mời người bảo vệ quyền lợi và tham gia phiên phúc thẩm để đề nghị giữ nguyên bản án. Không làm gì cả, chờ toà tự bảo vệ bản án giúp mình, là phản ứng phổ biến và cũng là phản ứng dễ thiệt nhất.
Bài này viết cho người ở vị trí đó: một người cho vay vừa được toà buộc bên vay trả nợ, một doanh nghiệp vừa thắng vụ đòi tiền hàng, một người lao động vừa được tuyên nhận lại làm việc. Phần dưới giải thích phần nào của bản án đã chắc, quyền của bên bị kháng cáo, cách chuẩn bị theo từng kiểu kháng cáo và những sai lầm hay gặp của bên đang thắng.
Nhận tin bị kháng cáo: đọc kỹ trước khi phản ứng
Thông thường, bạn biết mình bị kháng cáo qua văn bản thông báo về việc kháng cáo do toà sơ thẩm gửi, kèm bản sao đơn kháng cáo hoặc tóm tắt nội dung. Sau đó, khi hồ sơ lên toà cấp trên, bạn sẽ nhận thông báo thụ lý phúc thẩm. Việc đầu tiên nên làm là đọc chính đơn kháng cáo, không phải nghe người khác kể lại. Đơn sẽ cho biết bên kia kháng cáo toàn bộ hay một phần, yêu cầu toà cấp trên làm gì và dựa vào lý do nào.
Rất nhiều đơn kháng cáo chỉ ghi ngắn gọn "không đồng ý với bản án sơ thẩm, đề nghị xem xét lại". Điều đó không có nghĩa là bên kia không có lý lẽ; thường họ sẽ bổ sung sau, bằng văn bản hoặc tại phiên toà. Vì vậy, đừng vội kết luận kháng cáo yếu và chủ quan. Ngược lại, một đơn kháng cáo dài, nhiều lập luận cũng chưa chắc làm thay đổi bản án. Thái độ đúng là xem kháng cáo như một danh sách câu hỏi mà bạn cần chuẩn bị câu trả lời.
Nếu đơn kháng cáo nêu tài liệu, chứng cứ mới, hãy xin xem hoặc sao chụp ngay khi hồ sơ đã lên toà cấp phúc thẩm. Bạn cần biết đó là tài liệu gì, có thật sự mới hay đã có ở sơ thẩm, và nếu mới thì vì sao giờ mới xuất hiện. Đây thường là phần bên bị kháng cáo cần đầu tư nhiều nhất.
Phần nào của bản án đã chắc, phần nào còn treo
Theo nguyên tắc của luật tố tụng, phần bản án sơ thẩm không bị kháng cáo, kháng nghị có hiệu lực pháp luật kể từ ngày hết thời hạn kháng cáo, kháng nghị. Phần bị kháng cáo, kháng nghị và những phần có liên quan thì chờ phán quyết của toà cấp phúc thẩm. Ví dụ giả định: bản án buộc bên vay trả tiền gốc và tiền lãi; bên vay chỉ kháng cáo phần lãi. Khi đó phần tiền gốc có thể đã có hiệu lực, còn phần lãi vẫn treo.
Dù vậy, ranh giới "có liên quan" đôi khi không rõ, và việc thi hành phần nào trước cần hỏi cơ quan thi hành án dân sự cụ thể. Có những phần dù đang bị kháng cáo vẫn được thi hành ngay theo luật, như cấp dưỡng, trả lương, trả công lao động, trợ cấp thôi việc, bồi thường thiệt hại về tính mạng, sức khoẻ, nhận người lao động trở lại làm việc trong một số trường hợp. Nếu bản án của bạn có những phần này, đừng chờ đến sau phúc thẩm mới tìm hiểu.
Một điểm hay bị hiểu sai: bên bị kháng cáo không thể nhân dịp này yêu cầu toà cấp trên sửa phần bản án bất lợi cho chính mình nếu mình đã không kháng cáo trong thời hạn. Nếu bạn thắng phần lớn nhưng vẫn không đồng ý một phần nhỏ, quyết định kháng cáo hay không phải đưa ra trong thời hạn kháng cáo. Hết hạn rồi thì vai trò của bạn ở phúc thẩm chủ yếu là bảo vệ phần đã thắng.
Quyền của bên bị kháng cáo trước phiên phúc thẩm
Gửi văn bản ý kiến về nội dung kháng cáo. Đây là quyền được luật ghi nhận cho người được thông báo về việc kháng cáo. Văn bản nên đi thẳng vào từng lý do kháng cáo và chỉ ra vì sao bản án sơ thẩm đã nhận định đúng, kèm số bút lục tài liệu trong hồ sơ.
Nộp tài liệu, chứng cứ bổ sung. Nếu bên kia đưa ra tài liệu mới, bạn có quyền đưa ra tài liệu phản bác. Nộp sớm trong giai đoạn chuẩn bị xét xử để toà có thời gian xem xét và để phiên toà không phải hoãn.
Xem, sao chụp hồ sơ. Bạn có quyền như mọi đương sự khác, trừ tài liệu bị hạn chế công khai. Đọc đơn kháng cáo đầy đủ và mọi văn bản bên kia nộp thêm.
Mời người bảo vệ quyền lợi. Luật sư hoặc người đủ điều kiện khác có thể đăng ký tham gia ở giai đoạn phúc thẩm, kể cả khi ở sơ thẩm bạn tự bảo vệ.
Đề nghị biện pháp khẩn cấp tạm thời. Nếu có dấu hiệu bên kia tẩu tán tài sản trong lúc chờ, bạn có thể đề nghị toà cấp phúc thẩm xem xét áp dụng biện pháp phù hợp theo luật.
Tham gia phiên toà và tranh luận. Bên bị kháng cáo được triệu tập và có quyền trình bày, đối đáp. Có mặt là cách rõ nhất để bảo vệ bản án có lợi cho mình.
Bên kia kháng cáo điểm gì, bạn chuẩn bị gì
Mỗi kiểu lý do kháng cáo đòi một cách chuẩn bị khác. Bảng dưới gợi ý hướng chuẩn bị cho những lý do thường gặp.
| Lý do kháng cáo của bên kia | Hướng chuẩn bị của bạn |
|---|---|
| Cho rằng toà sơ thẩm đánh giá chứng cứ sai | Chỉ ra cụ thể các tài liệu trong hồ sơ mà toà sơ thẩm đã dựa vào và tính thống nhất giữa chúng |
| Đưa ra tài liệu, chứng cứ mới | Kiểm tra nguồn gốc, thời điểm; nêu ý kiến về việc tài liệu đó có thật sự mới, có lý do chính đáng cho việc nộp muộn không |
| Cho rằng toà sơ thẩm vi phạm thủ tục tố tụng | Đọc lại biên bản các phiên họp, phiên toà; xác định vi phạm, nếu có, có ảnh hưởng đến quyền lợi của đương sự hay không |
| Cho rằng toà áp dụng sai luật | Xem lại văn bản áp dụng tại thời điểm phát sinh tranh chấp; không tự dẫn văn bản khi chưa chắc |
| Đề nghị định giá lại, giám định lại | Chuẩn bị ý kiến về kết quả định giá, giám định đã có; nêu lý do không cần làm lại nếu có căn cứ |
| Chỉ xin giảm số tiền phải trả | Cân nhắc khả năng thoả thuận; chuẩn bị chứng cứ về cách tính số tiền |
Nếu kháng cáo nhắm vào vi phạm thủ tục, hãy chuẩn bị tinh thần cho khả năng bản án bị huỷ để xét xử lại. Trường hợp đó không có nghĩa bạn thua; vụ án quay lại giai đoạn sơ thẩm với những chứng cứ bạn đang có.
Những sai lầm hay gặp của bên đang thắng
Thắng ở sơ thẩm dễ khiến người ta lơ là. Những tình huống sau đã khiến không ít người mất lợi thế:
- Vắng mặt ở phiên phúc thẩm vì nghĩ mình đã thắng, để bên kháng cáo là người duy nhất trình bày trước hội đồng xét xử.
- Không đọc đơn kháng cáo, đến phiên toà mới nghe lý do lần đầu và không có tài liệu phản bác.
- Tự ý đi đòi, cưỡng ép bên kia thực hiện phần bản án chưa có hiệu lực, dẫn đến mâu thuẫn mới và có khi vi phạm pháp luật.
- Bán, cho tặng hoặc thay đổi hiện trạng tài sản đang tranh chấp vì tin chắc nó đã là của mình, trong khi phần đó còn bị kháng cáo.
- Đăng tải bản án, thông tin cá nhân của bên kia lên mạng xã hội để "chứng minh mình đúng".
- Từ chối mọi khả năng thương lượng chỉ vì đang thắng, kể cả khi phần bị kháng cáo có giá trị nhỏ so với chi phí và thời gian phải bỏ ra.
Mỗi sai lầm trên đều có thể làm bạn mất điểm trước hội đồng xét xử hoặc phát sinh tranh chấp mới, độc lập với vụ án đang chờ.
Thương lượng từ vị trí đang có lợi
Bên thắng sơ thẩm có một lợi thế khi ngồi vào bàn thương lượng: bản án là mốc tham chiếu. Bên kháng cáo biết rằng nếu toà cấp trên giữ nguyên, họ sẽ phải thực hiện toàn bộ nghĩa vụ và có thể chịu thêm án phí phúc thẩm. Điều đó tạo động lực để họ cân nhắc một phương án thoả thuận. Với bạn, thoả thuận có thể đổi một phần nhỏ giá trị lấy việc kết thúc sớm, nhận tiền sớm, tránh rủi ro bản án bị sửa hoặc bị huỷ.
Thương lượng không có nghĩa là nhượng bộ vô điều kiện. Trước khi bàn, hãy tính ba con số: giá trị bản án sơ thẩm cho bạn, giá trị thấp nhất bạn chấp nhận được, và chi phí thời gian, tiền bạc nếu tiếp tục đến hết phúc thẩm và giai đoạn thi hành án. Nếu đạt được thoả thuận, cách đưa thoả thuận đó vào vụ án ở cấp phúc thẩm có trình tự riêng; nên tìm hiểu kỹ để thoả thuận có giá trị thi hành, tránh ký một tờ giấy riêng mà sau đó bên kia không thực hiện.
Nếu bên kia không thiện chí, cứ tiếp tục chuẩn bị cho phiên toà. Việc từng đề nghị thương lượng không làm yếu vị trí của bạn và không phải là thừa nhận bản án sai.
Chuẩn bị sẵn cho từng kết cục của phiên phúc thẩm
Không ai biết trước toà cấp trên sẽ quyết định thế nào. Bên bị kháng cáo nên có sẵn kế hoạch cho cả ba hướng chính:
- Nếu bản án được giữ nguyên: chuẩn bị hồ sơ yêu cầu thi hành án ngay khi nhận bản án phúc thẩm, gồm bản án, giấy tờ tuỳ thân và thông tin về tài sản, thu nhập của bên phải thi hành mà bạn biết.
- Nếu bản án bị sửa một phần: xác định trước phần nào bạn có thể chấp nhận được, phần nào sẽ ảnh hưởng lớn đến quyền lợi, để khi nghe tuyên án biết ngay mình cần làm gì tiếp theo.
- Nếu bản án bị huỷ để xét xử lại: giữ nguyên bộ hồ sơ, tài liệu đang có; đọc kỹ phần nhận định của toà cấp trên về lý do huỷ để biết cần bổ sung gì ở lần xét xử sơ thẩm mới.
- Trong mọi trường hợp: ghi lại ngày tuyên án, xin nhận bản án phúc thẩm sớm, và giữ bình tĩnh trong giao tiếp với bên kia ngay sau phiên toà.
Chuẩn bị trước những tình huống này không phải là bi quan. Nó giúp bạn không bị cuốn theo cảm xúc lúc nghe tuyên án và hành động đúng thời điểm.
Câu hỏi thường gặp
Bị kháng cáo thì bản án sơ thẩm có còn giá trị không?
Phần bản án bị kháng cáo chưa có hiệu lực và chờ toà cấp phúc thẩm xem xét. Phần không bị kháng cáo, kháng nghị thì có hiệu lực kể từ ngày hết thời hạn kháng cáo, kháng nghị. Một số khoản như cấp dưỡng, tiền lương có thể được thi hành ngay theo luật.
Bên bị kháng cáo có bắt buộc phải đến phiên phúc thẩm không?
Toà sẽ triệu tập bên bị kháng cáo. Nếu vắng mặt, tuỳ từng trường hợp toà có thể hoãn hoặc vẫn xét xử. Dù luật cho phép xét xử vắng mặt trong một số tình huống, có mặt vẫn là cách tốt nhất để bảo vệ phần bản án đang có lợi cho bạn.
Mình thắng phần lớn, muốn sửa một phần nhỏ thì có thể đề nghị ở phúc thẩm không?
Nếu bạn không kháng cáo trong thời hạn, nhìn chung bạn không thể yêu cầu toà cấp phúc thẩm sửa phần bất lợi cho mình, trừ khi phần đó nằm trong phạm vi kháng nghị của Viện kiểm sát hoặc có liên quan đến phần bị kháng cáo. Nên tìm hiểu kỹ trường hợp cụ thể.
Bên kia kháng cáo chỉ để kéo dài thời gian thì làm gì?
Bạn không thể ngăn quyền kháng cáo của họ. Việc bạn có thể làm là chuẩn bị đầy đủ để phiên toà diễn ra đúng hạn, đề nghị biện pháp khẩn cấp tạm thời nếu có nguy cơ tẩu tán, và theo dõi phần bản án đã có hiệu lực để yêu cầu thi hành.
Có nên thuê luật sư khi mình là bên bị kháng cáo không?
Không bắt buộc. Nếu kháng cáo chỉ xoay quanh một vài điểm đơn giản, bạn có thể tự chuẩn bị. Nếu bên kia đưa ra tài liệu mới, viện dẫn vi phạm tố tụng hoặc vụ án có giá trị lớn, mời người bảo vệ quyền lợi sẽ giúp bạn chuẩn bị phản bác chặt chẽ hơn.
Toà phúc thẩm có thể sửa bản án theo hướng tốt hơn cho mình không?
Toà cấp phúc thẩm xét xử trong phạm vi kháng cáo, kháng nghị và phần liên quan. Nếu bạn không kháng cáo và không có kháng nghị theo hướng có lợi cho bạn, khả năng bản án được sửa thêm theo hướng tốt hơn cho bạn là rất hạn chế.