Vụ án đang chờ phúc thẩm, đương sự vẫn có thể yêu cầu áp dụng, thay đổi hoặc huỷ bỏ biện pháp khẩn cấp tạm thời; kể từ khi toà cấp phúc thẩm thụ lý, yêu cầu được gửi đến toà này và do thẩm phán được phân công hoặc hội đồng xét xử phúc thẩm quyết định, tuỳ thời điểm. Điều kiện, loại biện pháp và nghĩa vụ bảo đảm vẫn theo quy định chung của luật tố tụng.
Khoảng chờ phúc thẩm thường dài, và đó chính là lúc rủi ro dễ phát sinh: bên có nghĩa vụ thấy khả năng thua cao nên tìm cách chuyển tài sản đi, tài sản tranh chấp bị sửa chữa làm thay đổi hiện trạng, đứa trẻ trong vụ ly hôn bị đưa đi nơi khác. Phần dưới nói về toà nào giải quyết, biện pháp nào hay được hỏi, điều kiện bảo đảm, đơn cần có gì và khi nào nên có người làm nghề đi cùng. Cách làm đơn khẩn cấp ở giai đoạn khởi kiện ban đầu không nhắc lại ở đây.
Vì sao khoảng chờ phúc thẩm là lúc dễ phát sinh rủi ro
Sau bản án sơ thẩm, cả hai bên đều đã biết toà nhìn vụ án thế nào. Bên bị tuyên phải trả tiền, giao nhà hay chia tài sản có thông tin rõ hơn bao giờ hết về những gì mình có thể mất. Đồng thời, vì phần bị kháng cáo chưa có hiệu lực, cơ quan thi hành án chưa thể tổ chức thi hành phần đó. Khoảng trống này kéo dài suốt thời gian chuẩn bị xét xử phúc thẩm.
Những tình huống hay gặp: bên thua đứng tên quyền sử dụng đất đang tranh chấp và ký hợp đồng chuyển nhượng cho người thân; một doanh nghiệp rút tiền khỏi tài khoản và chuyển sang một công ty khác; một bên trong vụ ly hôn bắt đầu tháo dỡ, cải tạo căn nhà chung; một bên mang con đi tỉnh khác, cắt liên lạc với bên còn lại. Mỗi tình huống, nếu để xảy ra, sẽ làm bản án phúc thẩm dù có lợi cũng khó thi hành.
Biện pháp khẩn cấp tạm thời được đặt ra để giải quyết đúng loại rủi ro đó: tạm thời giữ nguyên tình trạng, bảo toàn tài sản, bảo vệ chứng cứ hoặc đáp ứng nhu cầu cấp bách của đương sự trong lúc chờ phán quyết cuối cùng. Nó không giải quyết nội dung tranh chấp và không cho biết ai thắng ai thua.
Toà nào giải quyết: sơ thẩm hay phúc thẩm
Nguyên tắc chung là toà đang giải quyết vụ án thì có thẩm quyền quyết định biện pháp khẩn cấp tạm thời. Kể từ khi toà cấp phúc thẩm thụ lý vụ án, đương sự gửi yêu cầu đến toà cấp phúc thẩm. Trước khi mở phiên toà, thẩm phán được phân công chủ toạ phiên toà xem xét; tại phiên toà, hội đồng xét xử phúc thẩm quyết định.
Khó hơn là khoảng thời gian sau khi tuyên án sơ thẩm nhưng trước khi hồ sơ được chuyển lên và thụ lý ở cấp trên. Trong khoảng này, hồ sơ vẫn đang ở toà sơ thẩm. Bạn nên hỏi trực tiếp toà đang giữ hồ sơ về nơi tiếp nhận yêu cầu, và đối chiếu quy định hiện hành của Bộ luật Tố tụng dân sự. Nếu tình huống thật sự gấp, đừng chờ hồ sơ lên mới nộp; hỏi ngay toà sơ thẩm để được hướng dẫn.
Với vụ án hành chính, Luật Tố tụng hành chính có quy định riêng về biện pháp khẩn cấp tạm thời, trong đó có biện pháp tạm đình chỉ thi hành quyết định hành chính bị kiện. Với vụ án hình sự, các biện pháp liên quan tài sản như kê biên, phong toả do Bộ luật Tố tụng hình sự điều chỉnh và có cơ chế khác. Bài này tập trung vào vụ dân sự, hôn nhân, kinh doanh thương mại, lao động.
Những biện pháp hay được hỏi khi chờ phúc thẩm
Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 liệt kê nhiều biện pháp khẩn cấp tạm thời. Bảng dưới chỉ gom những biện pháp đương sự hay hỏi ở giai đoạn phúc thẩm và tình huống tương ứng.
| Biện pháp | Tình huống thường dùng | Ghi chú |
|---|---|---|
| Cấm chuyển dịch quyền về tài sản đang tranh chấp | Nhà đất, xe đang tranh chấp có nguy cơ bị bán, cho tặng | Thường đi kèm văn bản gửi cơ quan đăng ký |
| Kê biên tài sản đang tranh chấp | Tài sản có thể bị cất giấu, tẩu tán | Có thể phải thực hiện biện pháp bảo đảm |
| Phong toả tài khoản tại ngân hàng, tổ chức tín dụng | Bên có nghĩa vụ trả tiền có dấu hiệu rút tiền | Phải chứng minh người đó có tài khoản và có nguy cơ tẩu tán |
| Cấm thay đổi hiện trạng tài sản đang tranh chấp | Nhà chung bị tháo dỡ, cải tạo; đất bị san lấp, xây dựng | Giúp giữ hiện trạng cho việc thẩm định tại chỗ |
| Buộc thực hiện trước một phần nghĩa vụ cấp dưỡng | Vụ ly hôn có con nhỏ, cấp dưỡng đang bị kháng cáo | Đáp ứng nhu cầu cấp bách trong lúc chờ |
| Giao người chưa thành niên cho cá nhân hoặc tổ chức trông nom, nuôi dưỡng, chăm sóc, giáo dục | Tranh chấp quyền nuôi con, có nguy cơ một bên mang con đi | Toà cân nhắc lợi ích của con |
| Tạm đình chỉ thi hành quyết định đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động, quyết định sa thải | Tranh chấp lao động đang chờ phúc thẩm | Tuỳ điều kiện luật định |
Danh sách đầy đủ và điều kiện của từng biện pháp nằm trong Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 và các văn bản hướng dẫn; hãy đối chiếu văn bản hiện hành trước khi chọn biện pháp ghi vào đơn.
Điều kiện, biện pháp bảo đảm và trách nhiệm khi xin sai
Phải có căn cứ, không chỉ có lo lắng. Toà xem xét dựa trên tài liệu chứng minh nguy cơ: tin rao bán nhà, giấy tờ cho thấy đang làm thủ tục chuyển nhượng, lời khai về việc tháo dỡ, sao kê cho thấy dòng tiền bất thường. Một đơn chỉ viết "sợ bên kia tẩu tán" thường khó được chấp nhận.
Biện pháp phải tương xứng. Giá trị tài sản bị phong toả, kê biên nên tương ứng với nghĩa vụ đang tranh chấp. Xin phong toả cả tài khoản lẫn mọi tài sản của bên kia cho một khoản nợ nhỏ là dễ bị bác hoặc bị điều chỉnh.
Một số biện pháp đòi người yêu cầu bảo đảm. Với các biện pháp như kê biên, phong toả tài khoản, phong toả tài sản, cấm chuyển dịch quyền về tài sản, luật quy định người yêu cầu có thể phải gửi một khoản tiền, kim khí quý, đá quý hoặc giấy tờ có giá theo mức toà ấn định. Khoản này để bảo đảm bồi thường nếu yêu cầu không đúng.
Yêu cầu không đúng gây thiệt hại thì phải bồi thường. Nếu bạn yêu cầu áp dụng biện pháp không đúng và gây thiệt hại cho bên kia hoặc người thứ ba, bạn có thể phải bồi thường. Đây là lý do nên cân nhắc kỹ, không dùng biện pháp khẩn cấp như công cụ gây sức ép.
Có thể thay đổi, huỷ bỏ. Khi tình hình thay đổi, ví dụ bên kia đã nộp tiền bảo đảm hoặc tài sản đã được giữ an toàn bằng cách khác, toà có thể thay đổi hoặc huỷ bỏ biện pháp đã áp dụng theo yêu cầu hoặc theo quy định.
Đơn yêu cầu ở giai đoạn phúc thẩm: những gì cần có
Ngoài các nội dung chung của một đơn yêu cầu, ở giai đoạn phúc thẩm cần chú ý thêm:
- Ghi tên toà án cấp phúc thẩm và số thụ lý phúc thẩm nếu đã có; nếu chưa có, ghi số và ngày bản án sơ thẩm cùng ngày nộp đơn kháng cáo.
- Nêu rõ biện pháp cụ thể muốn áp dụng, với tài sản cụ thể: địa chỉ thửa đất, biển số xe, tên ngân hàng và số tài khoản nếu biết.
- Giải thích vì sao việc áp dụng là cấp bách ngay lúc này, có liên quan thế nào đến phần bản án đang bị kháng cáo.
- Đính kèm tài liệu chứng minh nguy cơ, sắp theo thứ tự thời gian, ghi chú ngắn cạnh từng tài liệu.
- Nêu khả năng thực hiện biện pháp bảo đảm nếu toà yêu cầu, để toà không phải hỏi lại.
- Họ tên, địa chỉ, chữ ký của người yêu cầu; giấy tờ chứng minh tư cách nếu là người đại diện.
Nộp đơn tại bộ phận tiếp nhận của toà và hỏi rõ thời gian xem xét. Với yêu cầu thật sự khẩn cấp, nói rõ tính khẩn cấp khi nộp và giữ biên nhận có ghi giờ, ngày.
Khi nào nên có người làm nghề đi cùng
Biện pháp khẩn cấp tạm thời là phần kỹ thuật cao trong tố tụng dân sự. Chọn sai biện pháp, mô tả tài sản không đủ chính xác hay thiếu chứng cứ về nguy cơ đều có thể khiến đơn bị bác, trong khi thời gian chờ toà xem xét lại là thời gian bên kia có thể hành động. Ngược lại, xin quá tay có thể khiến bạn phải chịu trách nhiệm bồi thường.
Bạn nên cân nhắc nhờ luật sư khi tài sản có giá trị lớn, khi tài sản đứng tên người thứ ba hoặc đang thế chấp ngân hàng, khi cần phong toả tài khoản mà bạn không biết rõ số tài khoản, hoặc khi vụ án liên quan đến con nhỏ. Nếu muốn có góc nhìn nhanh trước khi quyết định, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn, chuẩn bị sẵn bản án sơ thẩm, đơn kháng cáo và tài liệu về nguy cơ tẩu tán để trao đổi đi thẳng vào việc.
Dù có người làm nghề hay không, hãy nhớ biện pháp khẩn cấp tạm thời chỉ là bước giữ nguyên tình trạng. Phán quyết cuối cùng vẫn nằm ở phiên phúc thẩm, và phần chuẩn bị cho phiên đó không nên bị bỏ bê vì mọi sự chú ý đổ dồn vào việc phong toả tài sản.
Câu hỏi thường gặp
Đã xin biện pháp khẩn cấp ở sơ thẩm thì lên phúc thẩm có còn hiệu lực không?
Biện pháp khẩn cấp tạm thời đã áp dụng thường tiếp tục có hiệu lực cho đến khi có quyết định thay đổi, huỷ bỏ hoặc cho đến khi bản án có hiệu lực được thi hành, tuỳ nội dung bản án. Nên kiểm tra phần quyết định của bản án sơ thẩm về biện pháp đó và hỏi toà nếu chưa rõ.
Bên thua sơ thẩm có được xin biện pháp khẩn cấp không?
Có. Quyền yêu cầu biện pháp khẩn cấp tạm thời không phụ thuộc vào việc bạn thắng hay thua ở sơ thẩm. Ví dụ, bên kháng cáo có thể đề nghị cấm thay đổi hiện trạng căn nhà đang tranh chấp để chờ toà cấp trên xem xét lại.
Toà mất bao lâu để quyết định yêu cầu khẩn cấp?
Luật tố tụng có quy định thời hạn xem xét đơn yêu cầu, với yêu cầu nộp cùng đơn khởi kiện và yêu cầu trong quá trình giải quyết có thể khác nhau. Do văn bản có thể được sửa đổi, bạn nên hỏi trực tiếp toà khi nộp đơn và nhấn mạnh tính cấp bách nếu có.
Không có tiền để thực hiện biện pháp bảo đảm thì sao?
Không phải biện pháp nào cũng đòi bảo đảm. Bạn có thể cân nhắc chọn biện pháp không đòi bảo đảm nhưng vẫn đạt mục đích, ví dụ cấm thay đổi hiện trạng tài sản. Nếu biện pháp cần thiết bắt buộc có bảo đảm, nên trao đổi với người làm nghề để tìm phương án phù hợp.
Bị áp dụng biện pháp khẩn cấp sai thì làm gì?
Người bị áp dụng có quyền khiếu nại quyết định áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời theo thủ tục và thời hạn luật định, đồng thời có thể yêu cầu bồi thường nếu bị thiệt hại do yêu cầu không đúng. Nên gửi khiếu nại sớm kèm tài liệu chứng minh.
Có thể xin phong toả tài sản của người thân bên kia không?
Nguyên tắc là biện pháp áp dụng với tài sản đang tranh chấp hoặc tài sản của người có nghĩa vụ. Tài sản đứng tên người thứ ba chỉ có thể bị xem xét trong những trường hợp đặc biệt, ví dụ có căn cứ cho rằng đó là tài sản đã bị chuyển dịch để trốn tránh nghĩa vụ. Trường hợp này nên hỏi người làm nghề.