Khi hội đồng xét xử phúc thẩm vào phòng nghị án, phần việc của các bên tại phiên toà gần như đã xong. Thời gian chờ có thể vài chục phút hoặc kéo sang ngày khác nếu vụ án phức tạp; trong trường hợp đó hội đồng phải thông báo giờ, ngày tuyên án.
Lúc tuyên án là lúc dễ nghe sót nhất vì căng thẳng. Bản án phúc thẩm có hiệu lực kể từ ngày tuyên, nên những gì bạn nghe và ghi lại trong vài phút đó quyết định bạn phải làm gì ngay sau khi ra về: chuẩn bị thi hành, chờ nhận bản án, hay chuẩn bị cho việc xét xử lại ở cấp sơ thẩm.
Trong phòng nghị án diễn ra điều gì
Chỉ các thành viên hội đồng xét xử được ở trong phòng nghị án. Họ lần lượt thảo luận và biểu quyết từng vấn đề của kháng cáo, kháng nghị: kháng cáo có được chấp nhận không, chấp nhận phần nào, hướng xử lý là giữ nguyên, sửa, huỷ hay đình chỉ. Mỗi vấn đề được quyết theo đa số. Người có ý kiến thiểu số được ghi ý kiến bằng văn bản và lưu hồ sơ.
Việc nghị án chỉ được căn cứ vào tài liệu, chứng cứ đã được kiểm tra, đánh giá tại phiên toà, cùng kết quả hỏi và tranh luận, ý kiến của kiểm sát viên và những người tham gia tố tụng. Đây là lý do mọi điều bạn muốn hội đồng cân nhắc phải được nói hoặc nộp trong phiên toà, không phải gửi riêng.
Nếu trong lúc nghị án hội đồng thấy có tình tiết chưa được xem xét, việc hỏi chưa đầy đủ hoặc cần thêm chứng cứ, hội đồng có thể quyết định trở lại phần hỏi và tranh luận. Khi đó mọi người được mời trở lại phòng xử. Việc trở lại không báo hiệu kết quả tốt hay xấu cho bên nào; chỉ là hội đồng cần làm rõ thêm.
Chờ bao lâu và khi nào bị hoãn tuyên
Không có thời gian chờ cố định. Một số điều thường thấy:
- Vụ chỉ kháng cáo một điểm, chứng cứ rõ: hội đồng thường nghị án trong buổi và tuyên án ngay.
- Vụ nhiều bên, nhiều vấn đề, nhiều bị cáo: nghị án có thể kéo dài, hội đồng thông báo giờ tuyên trong ngày hoặc ngày tuyên án sau đó.
- Luật tố tụng cho phép kéo dài thời gian nghị án đối với vụ phức tạp trong một giới hạn nhất định; số ngày cụ thể bạn đối chiếu bộ luật tố tụng của loại án và thông báo của hội đồng.
- Khi hoãn tuyên, người tham gia tố tụng được thông báo ngày giờ; người vắng mặt vào buổi tuyên án không làm thay đổi việc tuyên án.
- Trong lúc chờ, người tham gia nên ở gần phòng xử theo hướng dẫn của thư ký, tránh đi xa khi chưa biết giờ tuyên.
Khoảng chờ dài thường khiến người nhà lo lắng, đoán già đoán non. Thời gian nghị án dài hay ngắn không nói lên kết quả; nhiều vụ được tuyên nhanh vì hội đồng thống nhất sớm theo bất kỳ hướng nào.
Nghe tuyên án: cách ghi lại phần quan trọng
Bản án được đọc khá nhanh, phần đầu thường là phần nhận định dài. Phần bạn cần nghe kỹ nhất là phần quyết định ở cuối.
- Chuẩn bị sẵn giấy bút. Mọi người đứng nghe tuyên án; người có lý do sức khoẻ có thể xin phép ngồi.
- Nghe câu mở đầu phần quyết định: chấp nhận hay không chấp nhận kháng cáo, kháng nghị, của ai, phần nào.
- Ghi lại hướng xử lý: giữ nguyên bản án sơ thẩm, sửa phần nào, huỷ và giao xử lại hay đình chỉ.
- Ghi các con số và mốc: số tiền, tài sản, thời hạn phải thực hiện, ai nhận con nuôi, mức hình phạt, án phí ai chịu.
- Ghi câu về hiệu lực và câu về phần bản án sơ thẩm không bị kháng cáo đã có hiệu lực.
- Nếu chưa nghe rõ, sau khi tuyên xong có thể hỏi thư ký về thời gian nhận bản án, không tranh luận lại với hội đồng.
Ghi chú này chỉ để bạn biết việc phải làm ngay. Nội dung có giá trị pháp lý là bản án bằng văn bản mà toà gửi sau đó; khi có bản án, đối chiếu lại ghi chú của mình.
Tuyên án công khai, kể cả khi xử kín
Mọi bản án đều được tuyên công khai. Dù phiên toà được xử kín vì lý do luật định như giữ bí mật cá nhân, bảo vệ người dưới 18 tuổi, phần tuyên án vẫn công khai. Người nhà có thể vào nghe phần tuyên án.
Người nghe cần giữ trật tự. Phản ứng mạnh, la hét, chen lên bàn hội đồng khi nghe tuyên án là vi phạm nội quy và có thể bị xử lý. Cảm xúc là bình thường, nhưng nên giữ đến khi ra khỏi phòng xử.
Công khai không có nghĩa là mọi chi tiết được phổ biến. Với vụ xử kín, phần tuyên án công khai nhưng những thông tin cần giữ bí mật có thể được trình bày ở mức cần thiết. Người dự nghe không nên ghi lại và lan truyền thông tin cá nhân của đương sự, nhất là trẻ em.
Giải thích sau tuyên án. Sau khi đọc bản án, chủ toạ có thể giải thích thêm về việc thi hành án và quyền đề nghị xem xét theo thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm. Đây là phần nên nghe kỹ vì liên quan đến bước tiếp theo.
Vụ án hình sự: những việc diễn ra ngay sau tuyên án
Ở phúc thẩm hình sự, hệ quả của bản án có thể diễn ra ngay tại phòng xử. Nếu bị cáo đang bị tạm giam mà bản án phúc thẩm tuyên không có tội, miễn trách nhiệm hình sự, miễn hình phạt, cho hưởng án treo, hoặc hình phạt không phải tù, hay thời hạn tù bằng hoặc ngắn hơn thời gian đã bị tạm giam, thì theo quy định bị cáo được trả tự do ngay tại phiên toà nếu không bị tạm giam về một tội khác.
Ngược lại, khi bản án phúc thẩm tuyên phạt tù đối với bị cáo đang tại ngoại, việc đưa bị cáo đi chấp hành án được thực hiện theo quy định về thi hành án hình sự, và trong một số trường hợp luật định toà có thể áp dụng biện pháp tạm giam để bảo đảm thi hành án. Gia đình nên hỏi người bào chữa trước để chuẩn bị tâm lý và đồ dùng cần thiết.
Người bị hại, nguyên đơn dân sự trong vụ án hình sự cần chú ý phần bồi thường trong bản án: ai phải trả, trả bao nhiêu, đã khấu trừ khoản đã bồi thường chưa. Phần này được thi hành theo thủ tục thi hành án dân sự.
Bị cáo và gia đình được gặp nhau trong phạm vi cơ quan dẫn giải cho phép sau phiên toà; việc thăm gặp sau đó theo quy định của cơ sở giam giữ hoặc trại giam.
Những việc người nhà hay làm sai trong lúc chờ tuyên án
Khoảng chờ nghị án là lúc dễ phát sinh những việc không nên làm, chủ yếu vì lo lắng. Một số điều nên tránh:
- Tìm cách tiếp cận thư ký, kiểm sát viên hoặc người ra vào phòng nghị án để "hỏi tình hình". Không ai được phép tiết lộ nội dung nghị án, và hành vi này có thể bị coi là tác động trái phép.
- Tin những người tự giới thiệu là "quen trong toà" hứa lo được kết quả. Đây là dấu hiệu lừa đảo quen thuộc ở hành lang toà án; kết quả nghị án không thể mua hay can thiệp.
- Bàn tán to tiếng ngoài hành lang về các thành viên hội đồng hoặc bên kia. Hành lang toà không phải chỗ riêng tư và lời nói có thể gây mâu thuẫn ngay tại chỗ.
- Đi về trước khi biết giờ tuyên án, rồi lỡ buổi tuyên. Bản án vẫn có hiệu lực, nhưng bạn mất cơ hội nghe trực tiếp và hỏi thư ký các bước tiếp theo.
- Đăng tải hình ảnh, thông tin phiên toà lên mạng xã hội khi chưa rõ quy định, nhất là vụ xử kín hoặc có người dưới 18 tuổi.
Cách dùng khoảng chờ tốt nhất là cùng người thân hoặc luật sư rà lại những việc phải làm theo từng kết quả có thể xảy ra, để khi nghe tuyên án không bị động.
Kết quả không như mong đợi: 24 giờ đầu tiên
Bản án phúc thẩm không thuận lợi là một cú sốc, nhất là khi bạn đã đặt nhiều hy vọng vào kháng cáo. Phản ứng trong ngày đầu tiên thường quyết định việc bạn có giữ được những quyền còn lại hay không.
Việc đầu tiên là không làm gì vội vàng. Không ký giấy tờ cam kết với bên kia ngay ngoài cổng toà, không tẩu tán tài sản để né thi hành án — hành vi đó có thể dẫn tới trách nhiệm pháp lý nặng hơn chính nghĩa vụ trong bản án.
Việc thứ hai là ghi lại những gì đã nghe, đặc biệt các con số, thời hạn và phần nhận định mà bạn cho là sai. Ghi chú này hữu ích khi sau đó bạn đọc bản án đầy đủ và cân nhắc có làm đơn đề nghị xem xét theo thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm hay không.
Việc thứ ba là tách bạch hai câu hỏi: phải thi hành thế nào và có còn con đường nào khác không. Câu hỏi thứ nhất cần trả lời ngay vì bản án đã có hiệu lực; câu hỏi thứ hai cần thời gian đọc kỹ bản án, và việc làm đơn đề nghị không tự động làm dừng thi hành án.
Rời phòng xử rồi: việc cần làm theo từng kết quả
Bảng dưới đây giúp bạn biết bước tiếp theo sau khi nghe tuyên án. Chi tiết của từng bước nằm ở các chủ đề sau phúc thẩm.
| Kết quả nghe được | Ý nghĩa | Việc nên làm ngay |
|---|---|---|
| Giữ nguyên bản án sơ thẩm | Bản án sơ thẩm có hiệu lực theo nội dung đã tuyên | Chuẩn bị thi hành hoặc yêu cầu thi hành |
| Sửa bản án | Phần được sửa thay cho nội dung sơ thẩm | Ghi rõ phần sửa, chờ bản án để đối chiếu |
| Huỷ, giao xử lại | Vụ án quay về cấp sơ thẩm giải quyết lại | Giữ hồ sơ, chuẩn bị bổ sung theo hướng dẫn trong bản án |
| Huỷ và đình chỉ giải quyết vụ án | Vụ án chấm dứt ở toà | Tìm hiểu lý do đình chỉ, quyền khởi kiện lại nếu có |
| Đình chỉ xét xử phúc thẩm | Bản án sơ thẩm có hiệu lực | Như trường hợp giữ nguyên, tính từ ngày ra quyết định |
Bản án phúc thẩm được gửi cho các bên theo thời hạn luật định. Nếu sau một thời gian hợp lý chưa nhận được, bạn liên hệ toà đã xét xử phúc thẩm để hỏi; đừng chờ bản án mới bắt đầu chuẩn bị, vì nghĩa vụ trong bản án đã có hiệu lực từ ngày tuyên.
Câu hỏi thường gặp
Bản án phúc thẩm có hiệu lực từ ngày tuyên hay ngày nhận bản án?
Từ ngày tuyên án. Việc nhận bản án bằng văn bản sau đó không làm lùi thời điểm có hiệu lực. Thời hạn tự nguyện thi hành, thời hạn yêu cầu thi hành án hay đề nghị giám đốc thẩm được tính theo quy định riêng của từng thủ tục.
Vắng mặt buổi tuyên án thì bản án có bị ảnh hưởng không?
Không. Hội đồng vẫn tuyên án theo lịch đã thông báo dù có người vắng mặt. Người vắng mặt sẽ nhận bản án sau theo đường gửi của toà, và vẫn phải thực hiện nghĩa vụ trong bản án kể từ ngày tuyên.
Có được ghi âm lúc tuyên án không?
Việc ghi âm, ghi hình tại phiên toà chịu quy định của luật tổ chức toà án và nội quy phiên toà. Phần tuyên án thường được phép ghi theo quy định, nhưng bạn nên hỏi thư ký trước. Ghi chép tay luôn được phép và là cách an toàn.
Nghe tuyên án thấy có số liệu sai thì làm sao?
Không tranh cãi tại phiên toà. Khi nhận bản án, nếu thấy lỗi chính tả, nhầm số liệu do tính toán sai, bạn có thể đề nghị toà sửa chữa, bổ sung bản án theo thủ tục. Sai về nội dung phán quyết thì không thuộc diện sửa chữa này.
Hội đồng nghị án lâu có phải là dấu hiệu tốt cho bên kháng cáo không?
Không có mối liên hệ như vậy. Thời gian nghị án phụ thuộc số vấn đề phải quyết, độ phức tạp và việc soạn bản án. Đọc thời gian chờ như dấu hiệu kết quả chỉ làm bạn thêm căng thẳng.
Người nhà có được vào nghe tuyên án khi phiên toà xử kín không?
Có. Phần tuyên án luôn công khai, kể cả khi toàn bộ phần xét xử trước đó được tiến hành kín. Người nhà nên hỏi thư ký giờ tuyên án để vào đúng lúc và tuân thủ nội quy phòng xử.