Nếu bạn là đương sự trong một vụ án dân sự đang ở giai đoạn phúc thẩm, việc không có mặt tại phiên toà sẽ dẫn tới hệ quả khác nhau tuỳ hai yếu tố: đây là lần triệu tập thứ mấy, và bạn là người kháng cáo hay người không kháng cáo. Vắng mặt lần đầu, theo nguyên tắc chung của Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, phiên toà phải hoãn, trừ khi bạn đã có đơn xin xét xử vắng mặt. Vắng mặt lần thứ hai sau khi đã được triệu tập hợp lệ thì hệ quả nặng hơn hẳn, đặc biệt với người kháng cáo.
Bài này dựng một bản đồ đầy đủ cho phúc thẩm dân sự (kể cả hôn nhân gia đình, kinh doanh thương mại, lao động vì cùng đi theo bộ luật này): ai bị ảnh hưởng thế nào, "lý do chính đáng" được hiểu ra sao, và những việc nên làm ngay khi biết mình không thể đến. Các chi tiết như số ngày hoãn, cách tính án phí, bạn nên đối chiếu văn bản hiện hành hoặc hỏi thẳng thư ký phiên toà, vì quy định tố tụng được sửa đổi nhiều lần sau khi toà án tổ chức lại năm 2025.
Vì sao phúc thẩm coi trọng sự có mặt của đương sự
Phiên phúc thẩm không xét lại toàn bộ vụ án từ đầu như nhiều người nghĩ. Hội đồng xét xử chỉ xem phần bản án sơ thẩm bị kháng cáo, kháng nghị và những phần có liên quan. Vì vậy, người đứng ra kháng cáo là người "mở cửa" cho cả giai đoạn này. Toà cần nghe họ trình bày vì sao bản án sơ thẩm chưa đúng, cần hỏi lại những điểm còn mâu thuẫn, và cần để phía bên kia phản bác trực tiếp. Thiếu người kháng cáo, phần tranh tụng gần như không có nội dung.
Ở chiều ngược lại, người không kháng cáo nhưng có quyền lợi bị ảnh hưởng bởi kết quả phúc thẩm cũng được triệu tập, vì bản án phúc thẩm có thể sửa phần liên quan đến họ. Luật muốn họ có cơ hội lên tiếng, nhưng không để việc họ vắng mặt kéo vụ án dừng vô thời hạn. Đó là lý do quy định về vắng mặt ở phúc thẩm được thiết kế theo hai nấc: nấc đầu ưu tiên quyền được có mặt, nấc sau ưu tiên việc giải quyết dứt điểm.
Một điểm hay bị bỏ qua: khái niệm "có mặt" bao gồm cả người đại diện hợp pháp. Nếu bạn đã uỷ quyền đúng phạm vi cho người khác tham gia tố tụng ở phúc thẩm và người đó đến phiên toà, bạn không bị coi là vắng mặt. Ngược lại, luật sư bảo vệ quyền lợi cho bạn có mặt không đồng nghĩa với việc bạn có mặt, vì luật sư bảo vệ không thay mặt bạn với tư cách đương sự. Phân biệt hai vai này sẽ tránh được nhiều hiểu lầm đắt giá.
Bảng hệ quả theo lần triệu tập và vai của người vắng mặt
Bảng dưới tóm tắt nguyên tắc chung trong tố tụng dân sự ở phúc thẩm. Đây là khung để định hướng; quyết định cụ thể thuộc hội đồng xét xử và phụ thuộc hồ sơ từng vụ.
| Người vắng mặt | Lần triệu tập thứ nhất | Lần triệu tập hợp lệ thứ hai |
|---|---|---|
| Người kháng cáo (không có đơn xin xử vắng mặt) | Phiên toà hoãn | Bị coi như từ bỏ kháng cáo; toà đình chỉ xét xử phúc thẩm phần kháng cáo của người đó, trừ khi vắng vì sự kiện bất khả kháng, trở ngại khách quan |
| Người kháng cáo đã có đơn xin xét xử vắng mặt | Toà có thể xử vắng mặt | Toà có thể xử vắng mặt, xem xét kháng cáo qua văn bản |
| Đương sự không kháng cáo nhưng liên quan đến kháng cáo | Phiên toà hoãn (theo nguyên tắc chung) | Toà vẫn xét xử vắng mặt người đó |
| Người bảo vệ quyền lợi của đương sự | Thường là lý do hoãn, trừ khi đương sự đồng ý xử luôn | Toà vẫn xét xử; đương sự tự trình bày |
| Người làm chứng, người giám định, người phiên dịch | Hội đồng xét xử cân nhắc hoãn hoặc xử tiếp | Hội đồng xét xử cân nhắc hoãn hoặc xử tiếp |
Đọc bảng này cần nhớ hai chữ then chốt: "hợp lệ" và "lần thứ hai". Nếu lần triệu tập trước không được tống đạt đúng cách, nó không được tính là một lần triệu tập hợp lệ, và hệ quả nặng của lần thứ hai chưa thể áp dụng. Còn nếu phiên toà trước bị hoãn vì lý do khác (thẩm phán bận, kiểm sát viên vắng), việc bạn vắng ở phiên đó vẫn có thể được tính khi toà xem xét lịch sử triệu tập. Hỏi thư ký phiên toà xem hồ sơ đang ghi bạn ở lần thứ mấy là việc nên làm.
Lý do chính đáng: sự kiện bất khả kháng và trở ngại khách quan
Sự kiện bất khả kháng. Là sự việc xảy ra khách quan, không lường trước được và không khắc phục được dù đã cố gắng: bão lũ cắt đường, sạt lở, dịch bệnh có lệnh hạn chế đi lại, tai nạn giao thông ngay trên đường tới toà. Bạn cần chứng minh được sự kiện ấy có thật và nó trực tiếp làm bạn không đến được.
Trở ngại khách quan. Là hoàn cảnh khách quan khiến bạn không biết hoặc không thể thực hiện việc tham gia phiên toà: đang cấp cứu, đang điều trị nội trú, bị cách ly, không nhận được giấy triệu tập vì lỗi của khâu tống đạt chứ không phải vì bạn cố tình né.
Những lý do khó được chấp nhận. Bận việc công ty, đã đặt vé đi du lịch, "quên ngày", con nhỏ không ai trông, ở xa ngại đi. Toà không cấm bạn trình bày các lý do này, nhưng chúng thường không đủ để tránh hệ quả của lần vắng thứ hai, nhất là khi bạn biết lịch xét xử từ trước.
Chứng từ đi kèm quyết định tất cả. Giấy ra viện, giấy xác nhận điều trị, biên bản tai nạn, xác nhận của chính quyền cấp xã nơi xảy ra thiên tai. Lời trình bày miệng qua điện thoại với thư ký toà không thay được giấy tờ. Gửi bản chụp ngay và nộp bản gốc hoặc bản có chứng thực sau khi có thể.
Việc cần làm ngay khi biết mình không thể đến phiên toà
Thời gian từ lúc biết mình vướng đến giờ khai mạc phiên toà thường rất ngắn. Trình tự dưới đây giúp bạn giữ được quyền mà không phải chạy theo hồ sơ sau khi phiên đã diễn ra.
- Đọc lại giấy triệu tập để biết chính xác toà nào, phòng xử nào, giờ nào, và giấy ghi đây là lần triệu tập thứ mấy (nếu có ghi).
- Báo ngay cho toà bằng văn bản: đơn xin hoãn phiên toà hoặc đơn đề nghị xét xử vắng mặt, tuỳ mục tiêu của bạn. Ghi rõ số thụ lý phúc thẩm, họ tên, tư cách tố tụng, lý do và giấy tờ kèm theo.
- Gửi bằng cách để lại dấu vết: nộp trực tiếp tại bộ phận tiếp nhận đơn và xin ghi nhận, hoặc gửi bưu điện bảo đảm, hoặc qua kênh điện tử nếu toà có tiếp nhận. Chụp lại toàn bộ.
- Nếu không kịp gửi văn bản trước giờ xử, nhờ người thân mang đơn và giấy tờ đến phiên toà để trình hội đồng xét xử.
- Cân nhắc uỷ quyền cho người khác tham gia thay nếu loại vụ việc cho phép uỷ quyền, để lần sau không rơi vào tình trạng vắng mặt.
- Sau ngày dự kiến xử, liên hệ thư ký phiên toà để biết toà đã hoãn, xử vắng mặt hay đình chỉ, và xin bản sao quyết định nếu có.
Nếu bạn là người kháng cáo, bước thứ hai là bước quyết định. Một lá đơn đến trước giờ xử, kèm chứng từ, khiến hội đồng xét xử có cơ sở hoãn hoặc xem xét kháng cáo của bạn bằng văn bản. Không có đơn, toà chỉ thấy một chiếc ghế trống.
Góc nhìn từ phía người không kháng cáo
Giả sử bên kia kháng cáo, còn bạn hài lòng với bản án sơ thẩm. Nhiều người trong vị trí này nghĩ rằng mình không cần đến toà vì "mình đâu có kháng cáo". Suy nghĩ đó có phần đúng về hệ quả pháp lý: nếu bạn vắng mặt ở lần triệu tập hợp lệ thứ hai, toà vẫn xử, không có chế tài nào tước quyền của bạn chỉ vì không đến. Nhưng về thực tế, vắng mặt nghĩa là bạn không phản bác được những gì người kháng cáo trình bày, không trả lời được câu hỏi của hội đồng xét xử, và không bổ sung được ý kiến khi có tình tiết mới.
Phiên phúc thẩm có thể sửa bản án sơ thẩm theo hướng bất lợi cho bạn nếu hội đồng xét xử thấy kháng cáo có căn cứ. Lúc đó, lý lẽ của bạn chỉ còn nằm trong hồ sơ sơ thẩm và những văn bản bạn đã gửi. Vì vậy, nếu thật sự không thể đến, ít nhất hãy gửi một bản ý kiến bằng văn bản về nội dung kháng cáo trước ngày xử, nêu từng điểm bạn không đồng ý và tài liệu chứng minh đã có trong hồ sơ.
Ở lần triệu tập đầu, việc bạn vắng mặt theo nguyên tắc cũng có thể làm phiên toà hoãn, kéo thời gian của cả hai bên. Nếu bạn muốn vụ việc khép lại sớm, đơn đề nghị xét xử vắng mặt kèm bản ý kiến là cách vừa giữ lý lẽ vừa không làm lỡ lịch của toà.
Những hiểu lầm hay gặp về vắng mặt ở phúc thẩm
Các hiểu lầm dưới đây thường xuất hiện ở người lần đầu theo một vụ án, và mỗi hiểu lầm đều có thể làm mất quyền lợi thật.
- "Luật sư đến là đủ": luật sư bảo vệ quyền lợi không thay bạn với tư cách đương sự. Muốn có người thay, bạn cần văn bản uỷ quyền tham gia tố tụng hợp lệ.
- "Gọi điện báo thư ký là được": cuộc gọi không để lại chứng cứ trong hồ sơ. Văn bản và giấy tờ chứng minh mới là thứ hội đồng xét xử dựa vào.
- "Vắng lần đầu thì mất kháng cáo": lần đầu theo nguyên tắc phiên toà hoãn; hệ quả từ bỏ kháng cáo đặt ra ở lần triệu tập hợp lệ thứ hai.
- "Không nhận được giấy thì không ai xử được mình": nếu toà đã tống đạt đúng cách, kể cả bằng niêm yết, việc bạn không đọc được vẫn có thể bị coi là đã được triệu tập hợp lệ.
- "Án dân sự và án hình sự xử lý vắng mặt giống nhau": tố tụng hình sự có cơ chế riêng, không áp dụng nguyên xi quy tắc của tố tụng dân sự.
- "Hoãn là được thêm thời gian để nộp chứng cứ thoải mái": hoãn chỉ dời ngày xử; chứng cứ mới ở phúc thẩm vẫn chịu các giới hạn riêng về việc toà có xem xét hay không.
Nếu vụ việc của bạn có giá trị lớn hoặc bạn đã lỡ một lần vắng mặt, việc tham khảo luật sư về cách trình bày lý do và chuẩn bị cho phiên kế tiếp là đáng cân nhắc. Đây không phải là lúc để thử và sai.
Câu hỏi thường gặp
Vắng mặt lần thứ nhất có cần nộp lý do không?
Theo nguyên tắc chung, vắng mặt lần đầu thì phiên toà hoãn kể cả khi bạn không nêu lý do. Tuy vậy, bạn vẫn nên gửi văn bản giải thích, vì hồ sơ sẽ ghi nhận thái độ hợp tác của bạn và giúp thư ký báo đúng lịch mới cho bạn.
Đã có đơn xin xét xử vắng mặt, sau đó muốn đến dự thì sao?
Bạn vẫn có thể đến dự phiên toà. Đơn xin xét xử vắng mặt là để toà không phải hoãn khi bạn không đến, không cấm bạn có mặt. Khi đến, bạn trình bày trực tiếp như bình thường và nên báo với thư ký để cập nhật.
Người kháng cáo vắng lần hai nhưng đang nằm viện thì có bị mất kháng cáo không?
Nếu chứng minh được việc nằm viện là trở ngại khách quan làm bạn không thể tham gia, hội đồng xét xử có thể hoãn phiên toà thay vì đình chỉ. Giấy tờ của cơ sở y tế cần thể hiện thời gian điều trị trùng với ngày xử.
Toà có thông báo trước rằng đây là lần triệu tập thứ hai không?
Nhiều giấy triệu tập có ghi lần triệu tập, nhưng không phải lúc nào cũng rõ. Cách chắc nhất là hỏi thư ký phiên toà hoặc xem biên bản hoãn phiên toà lần trước, trong đó thường ghi ai vắng mặt và lý do hoãn.
Vụ án ly hôn ở phúc thẩm có áp dụng các quy tắc vắng mặt này không?
Có, vì án hôn nhân gia đình đi theo Bộ luật Tố tụng dân sự. Điểm khác là trong việc ly hôn, đương sự không được uỷ quyền cho người khác thay mặt mình, nên phương án cử người đi thay thường không dùng được cho phần quan hệ hôn nhân.
Vụ án hành chính ở phúc thẩm thì vắng mặt xử lý ra sao?
Luật Tố tụng hành chính có cơ chế tương tự theo hai nấc triệu tập, nhưng có thêm đặc thù với người bị kiện là cơ quan nhà nước. Bạn nên đọc hướng dẫn riêng về phúc thẩm hành chính và đối chiếu văn bản hiện hành trước khi quyết định vắng mặt.