Trong vụ đòi tiền, lãi chậm trả thường được toà tính đến một mốc xét xử cụ thể và ghi thành con số trong bản án; từ sau khi bản án có hiệu lực, nếu người phải trả vẫn chậm thì phát sinh lớp lãi thứ hai là lãi chậm thi hành án, tính theo mức mà bản án tuyên. Bản án phúc thẩm có thể giữ nguyên, tính lại hoặc điều chỉnh cả hai lớp lãi này, tuỳ phần bị kháng cáo.
Lãi là phần nhiều người chỉ đọc lướt, rồi bất ngờ khi số tiền ở giai đoạn thi hành án lớn hơn nhiều so với số gốc. Bài viết tách bạch các lớp lãi, mốc tính, mức lãi theo Bộ luật Dân sự 2015 và Luật Thương mại 2005, cách toà phúc thẩm xử lý phần lãi khi sửa hoặc huỷ án, và cách tự kiểm tra con số trong bản án của mình. Những chỗ hướng dẫn chi tiết có thể thay đổi, bạn nên đối chiếu văn bản hiện hành hoặc hỏi người làm nghề.
Hai lớp lãi trong một bản án trả tiền
Lớp thứ nhất: lãi của quan hệ gốc. Đây là lãi phát sinh từ hợp đồng vay, từ việc chậm thanh toán tiền hàng, tiền dịch vụ, tiền bồi thường. Toà tính từ thời điểm nghĩa vụ đến hạn mà chưa trả, hoặc theo lãi suất thoả thuận trong hợp đồng vay, đến một mốc xét xử. Kết quả được ghi thành số tiền cụ thể trong phần quyết định.
Lớp thứ hai: lãi chậm thi hành án. Sau khi bản án có hiệu lực, người phải thi hành chậm trả thì còn phải trả lãi đối với số tiền chậm trả tương ứng với thời gian chậm. Phần này không có con số cố định trong bản án mà là một công thức: mức lãi và mốc bắt đầu, để cơ quan thi hành án tính khi thi hành.
Hai lớp này không cộng chồng lên cùng một khoảng thời gian. Lớp thứ nhất dừng ở mốc xét xử, lớp thứ hai bắt đầu từ mốc mà bản án tuyên cho giai đoạn thi hành. Nếu thấy bản án tính lãi trùng thời gian, đó là điểm cần xem lại.
Riêng hợp đồng vay có lãi. Với hợp đồng vay có thoả thuận lãi, nhất là vay tại tổ chức tín dụng, bản án thường tuyên bên vay tiếp tục chịu lãi theo mức thoả thuận trong hợp đồng kể từ sau mốc xét xử cho đến khi trả xong nợ gốc, thay cho mức lãi chậm thi hành án chung. Cách tuyên cụ thể theo hướng dẫn của Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao hiện hành.
Mốc tính lãi khi vụ án đi qua phúc thẩm
Theo hướng dẫn xét xử hiện hành về lãi, lãi suất, tiền lãi của quan hệ gốc thường được tính đến thời điểm xét xử sơ thẩm. Khi vụ án lên phúc thẩm và toà cấp trên giữ nguyên hoặc sửa bản án, phần lãi đã tính đến ngày xét xử sơ thẩm thường được giữ mốc đó; khoảng thời gian từ sau xét xử sơ thẩm được xử lý theo cách tuyên cho giai đoạn tiếp theo. Do cách hướng dẫn có thể khác nhau giữa các loại quan hệ và có thể được sửa đổi, bạn nên đối chiếu văn bản đang áp dụng cho vụ của mình.
Khi bản án sơ thẩm bị huỷ để xét xử lại, mốc tính lãi dịch theo lần xét xử sơ thẩm mới. Điều này có nghĩa người phải trả không "tiết kiệm" được lãi nhờ án bị huỷ; ngược lại, khoản lãi có thể tăng thêm vì thời gian kéo dài.
Nếu phúc thẩm sửa số tiền gốc, chẳng hạn xác định bên mua chỉ còn nợ một phần, tiền lãi được tính lại theo số gốc mới. Tương tự, nếu phúc thẩm sửa thời điểm nghĩa vụ đến hạn vì hiểu lại điều khoản thanh toán, mốc bắt đầu tính lãi cũng thay đổi.
Người kháng cáo riêng phần lãi cần chỉ rõ mình phản đối điểm nào: mức lãi, mốc bắt đầu, mốc kết thúc hay cách tính trên số gốc. Một đơn kháng cáo chỉ ghi "lãi quá cao" mà không chỉ ra sai ở đâu khó thuyết phục hội đồng xét xử.
Mức lãi thường gặp theo loại quan hệ
Bảng dưới tóm nguyên tắc chung. Con số cụ thể của từng vụ phụ thuộc hợp đồng và văn bản đang áp dụng; hãy đối chiếu trước khi tính:
| Quan hệ | Nguyên tắc xác định mức lãi | Lưu ý |
|---|---|---|
| Hợp đồng vay dân sự có thoả thuận lãi | Theo lãi suất thoả thuận, nhưng không vượt giới hạn tối đa mà Bộ luật Dân sự 2015 cho phép đối với vay giữa các bên không phải tổ chức tín dụng | Phần thoả thuận vượt giới hạn không có hiệu lực |
| Chậm trả tiền trong nghĩa vụ dân sự, không có thoả thuận về lãi | Theo quy định về lãi suất trong Bộ luật Dân sự 2015 cho trường hợp không thoả thuận | Toà ghi rõ căn cứ áp dụng trong phần nhận định |
| Chậm thanh toán trong quan hệ thương mại | Theo Luật Thương mại 2005: lãi trên số tiền chậm trả theo lãi suất nợ quá hạn trung bình trên thị trường tại thời điểm thanh toán, trừ thoả thuận hoặc luật khác | Toà thường tham khảo lãi suất của một số ngân hàng; cách xác định hay bị tranh luận |
| Vay tại tổ chức tín dụng | Theo hợp đồng tín dụng và quy định ngân hàng, gồm lãi trong hạn, lãi quá hạn | Thường tiếp tục tính theo hợp đồng sau mốc xét xử |
| Bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng | Lãi chỉ phát sinh khi đã có nghĩa vụ trả tiền xác định mà chậm trả | Ít khi có lãi trước khi có bản án, trừ trường hợp đặc biệt |
Mức giới hạn lãi suất trong vay dân sự là quy định được nhắc nhiều nhất trong các vụ đòi tiền vay giữa cá nhân; bạn nên đọc nguyên văn quy định đang có hiệu lực thay vì dựa vào con số nghe truyền miệng.
Tự kiểm tra con số lãi trong bản án của mình
Bạn không cần là kế toán để kiểm tra sơ bộ. Làm theo thứ tự:
- Tìm trong phần nhận định đoạn toà giải thích về lãi: mức lãi suất áp dụng, căn cứ, mốc bắt đầu, mốc kết thúc, số gốc dùng để tính.
- Đối chiếu số gốc với phần toà đã xác định ở trên; nếu số gốc bị sửa ở phúc thẩm mà tiền lãi không đổi, đó là dấu hiệu cần hỏi.
- Tính số ngày giữa hai mốc, nhân với số gốc và mức lãi tương ứng theo ngày hoặc theo năm, xem kết quả có gần với con số trong bản án không.
- Kiểm tra các khoản đã trả giữa chừng có được trừ vào gốc hoặc lãi theo đúng thứ tự thoả thuận hay quy định không.
- Đọc đoạn tuyên về lãi chậm thi hành án: mức lãi nào, bắt đầu từ khi nào, áp dụng cho khoản tiền nào.
- Nếu phát hiện sai sót thuần tuý tính toán, đề nghị toà đã ra bản án sửa chữa, bổ sung; nếu là sai về cách áp dụng pháp luật, cần tham khảo ý kiến người làm nghề về con đường phù hợp.
Ví dụ giả định: bản án xác định nợ gốc, tính lãi chậm trả từ ngày đến hạn thanh toán đến ngày xét xử sơ thẩm. Nếu phúc thẩm sửa ngày đến hạn muộn hơn hai tháng, khoản lãi phải giảm tương ứng. Một phép tính đơn giản giúp bạn nhận ra bản án có phản ánh điều đó hay không.
Lãi chậm thi hành án: bắt đầu từ khi nào
Đoạn tuyên về lãi chậm thi hành án thường gắn mốc bắt đầu với việc người được thi hành án có đơn yêu cầu thi hành án, hoặc với một mốc khác theo loại nghĩa vụ. Vì vậy bên được thi hành án cần nộp đơn yêu cầu thi hành đúng thời hạn: chậm nộp đơn có thể làm khoảng thời gian tính lãi chậm thi hành ngắn lại, đồng thời còn rủi ro hết thời hiệu yêu cầu thi hành án.
Bên phải thi hành án cần hiểu rằng khoản lãi này chạy theo thời gian. Tự nguyện trả sớm, trả qua cơ quan thi hành án hoặc chuyển khoản có chứng từ rõ ràng cho bên được thi hành là cách dừng lãi. Thoả thuận với bên được thi hành về lịch trả sau bản án cũng có thể đề cập phần lãi này, miễn tự nguyện và có xác nhận.
Nếu bản án phúc thẩm sửa số tiền phải trả so với sơ thẩm, lãi chậm thi hành tính trên số tiền theo bản án phúc thẩm. Khoản tiền đã thi hành trước đó, nếu có, được trừ vào nghĩa vụ theo bản án phúc thẩm.
Những tranh cãi hay gặp về lãi ở phúc thẩm
Các điểm dưới đây thường được nêu trong đơn kháng cáo và văn bản trình bày ý kiến:
- Lãi suất trong hợp đồng vay vượt giới hạn luật cho phép nhưng sơ thẩm vẫn chấp nhận toàn bộ.
- Toà tính lãi chồng lãi, tức tính lãi trên khoản lãi chưa trả, trong khi hợp đồng hoặc quy định không cho phép.
- Áp dụng lãi suất thương mại cho quan hệ dân sự hoặc ngược lại.
- Mốc đến hạn thanh toán bị xác định sớm hơn thực tế vì hiểu sai điều kiện thanh toán trong hợp đồng.
- Không trừ các khoản đã trả trước khi khởi kiện, hoặc trừ sai thứ tự gốc trước lãi sau.
- Vừa tuyên phạt vi phạm, vừa tính lãi chậm trả, vừa bồi thường cho cùng một hành vi chậm trả mà không phân tích căn cứ từng khoản.
Mỗi điểm cần chứng cứ cụ thể: hợp đồng, phụ lục, chứng từ thanh toán, bảng tính. Một bảng tính lãi do chính bạn lập, ghi rõ công thức và nguồn số liệu, nộp kèm văn bản trình bày ý kiến sẽ giúp hội đồng xét xử thấy ngay chỗ khác biệt.
Chủ nợ và người nợ nên làm gì với phần lãi trước phiên
Với chủ nợ, phần lãi thường là khoản dễ bị bên kia tấn công nhất vì nó phụ thuộc vào cách hiểu mốc thời gian và căn cứ áp dụng. Trước phiên, bạn nên tự lập lại bảng tính theo đúng cách toà sơ thẩm đã làm, kiểm tra từng mốc có chứng cứ đi kèm chưa: ngày giao hàng, ngày xuất hoá đơn, ngày đến hạn theo hợp đồng, các lần nhắc nợ. Một mốc thiếu chứng cứ là chỗ hội đồng xét xử có thể điều chỉnh.
Với người nợ, cần phân biệt phần phản đối có căn cứ và phần chỉ mong được giảm. Nếu lãi suất áp dụng đúng và mốc rõ ràng, việc kháng cáo phần lãi chỉ làm phát sinh thêm án phí phúc thẩm nếu không được chấp nhận, trong khi lãi vẫn tiếp tục chạy. Trả trước một phần gốc, có chứng từ, là cách thực tế để giảm số tiền chịu lãi trong thời gian chờ.
Cả hai bên đều nên nhớ phần lãi là chỗ dễ thoả thuận nhất. Chủ nợ nhượng một phần lãi để nhận gốc sớm, người nợ trả gốc nhanh để đổi lấy việc giảm lãi, là kiểu thoả thuận hay gặp tại phiên phúc thẩm. Khi thoả thuận, hãy ghi rõ con số cuối cùng và cách xử lý lãi nếu tiếp tục chậm trả sau phiên.
Câu hỏi thường gặp
Bản án ghi tiếp tục chịu lãi theo hợp đồng cho đến khi trả xong nghĩa là gì?
Đó là cách tuyên thường gặp trong vụ vay có thoả thuận lãi: sau mốc xét xử, khoản nợ gốc chưa trả tiếp tục sinh lãi theo mức lãi suất đã thoả thuận trong hợp đồng, cho đến khi trả xong. Mức này thay cho lãi chậm thi hành án chung.
Trả một phần tiền trong lúc chờ phúc thẩm có giảm lãi không?
Có thể. Khoản đã trả được trừ vào nghĩa vụ và lãi sau đó tính trên số còn lại, tuỳ cách hội đồng xét xử xác định. Bạn nên giữ chứng từ và trình bày với toà phúc thẩm để khoản trả được ghi nhận trong bản án.
Toà phúc thẩm có tự tính thêm lãi từ ngày xét xử sơ thẩm đến ngày xét xử phúc thẩm không?
Cách xử lý phụ thuộc hướng dẫn hiện hành và loại quan hệ. Thông thường lãi của quan hệ gốc được tính đến mốc xét xử sơ thẩm, khoảng thời gian sau đó được giải quyết qua phần tuyên về lãi cho giai đoạn tiếp theo. Bạn nên đọc kỹ phần nhận định về lãi trong bản án phúc thẩm.
Lãi chậm thi hành án có được miễn không?
Người được thi hành án có quyền thoả thuận miễn hoặc giảm khoản lãi này cho người phải thi hành. Ngoài thoả thuận, việc miễn giảm nghĩa vụ thi hành án thuộc các trường hợp luật định, chủ yếu với khoản thu nộp ngân sách, không áp dụng tuỳ ý cho khoản phải trả cho cá nhân.
Bản án tính sai lãi do nhầm số học thì sửa thế nào?
Sai sót rõ ràng về số liệu do nhầm lẫn hoặc tính sai có thể được toà đã ra bản án sửa chữa, bổ sung theo thủ tục luật định. Bạn gửi văn bản đề nghị kèm bảng tính chỉ rõ chỗ sai. Nếu là khác biệt về cách áp dụng pháp luật, thủ tục sửa chữa không áp dụng.
Vay tiền không ghi lãi thì có bị tính lãi khi chậm trả không?
Vay không có lãi mà đến hạn không trả thì bên cho vay có quyền yêu cầu trả lãi trên số tiền chậm trả theo quy định của Bộ luật Dân sự cho trường hợp chậm trả, trừ khi có thoả thuận khác. Mốc tính từ khi khoản vay đến hạn mà chưa trả.