Án chia thừa kế ở phúc thẩm được xem lại theo bốn lớp: di sản gồm những gì, ai là người thừa kế, chia theo di chúc hay theo pháp luật, và giao hiện vật cho ai. Sai ở lớp đầu tiên, nhất là bỏ sót người thừa kế hoặc tính nhầm phần tài sản của người còn sống vào di sản, thường dẫn tới huỷ án; sai ở các lớp sau hay được toà cấp trên sửa trực tiếp.
Vụ thừa kế có đặc điểm riêng: nhiều đương sự, có người ở xa hoặc ở nước ngoài, tài sản thường là nhà đất có lịch sử sử dụng dài, và các bên là anh em ruột thịt. Bài viết giúp những người đang ở giai đoạn phúc thẩm hiểu toà cấp trên kiểm tra gì, các sai sót hay gặp, và cách chuẩn bị để vụ án không phải quay lại từ đầu.
Lớp thứ nhất: di sản gồm những gì
Việc xác định di sản là nền của mọi phép chia. Toà phúc thẩm thường kiểm tra lại các điểm sau:
- Phần tài sản của người chết trong khối tài sản chung với vợ hoặc chồng còn sống: thường là một nửa tài sản chung, phần còn lại thuộc về người còn sống, không phải di sản.
- Tài sản đứng tên hộ gia đình: phần của người chết được xác định theo số thành viên có quyền tại thời điểm được giao, cấp đất, không phải toàn bộ thửa đất.
- Tài sản người chết đã tặng cho người khác khi còn sống: nếu việc tặng cho đã hoàn tất theo quy định, tài sản đó không còn là di sản.
- Công trình do một người thừa kế tự xây trên đất di sản: phần giá trị công trình đó thường được tính riêng cho người bỏ tiền xây.
- Các khoản nợ và nghĩa vụ của người chết, chi phí mai táng, chi phí bảo quản di sản: được thanh toán từ di sản trước khi chia.
- Giá trị di sản tại thời điểm giải quyết: nếu kết quả định giá đã cũ, có thể có yêu cầu định giá lại.
Ví dụ giả định: cha mất năm 2012, mẹ mất năm 2023, căn nhà là tài sản chung của hai người. Di sản của cha là một nửa căn nhà, chia cho những người thừa kế của cha tại thời điểm 2012, trong đó có mẹ. Khi mẹ mất, di sản của mẹ gồm nửa căn nhà của mẹ cộng phần mẹ được hưởng từ cha. Bỏ qua thứ tự này là sai sót hay gặp.
Lớp thứ hai: ai là người thừa kế
Bỏ sót người thừa kế là lỗi nặng nhất. Một người con ở nước ngoài, một người con riêng, một người con đã mất nhưng có con cháu được thừa kế thế vị. Nếu không được đưa vào vụ án, quyền của họ bị xâm phạm và bản án thường bị huỷ để xét xử lại. Toà phúc thẩm kiểm tra lại toàn bộ quan hệ huyết thống, hôn nhân và giấy tờ hộ tịch.
Thừa kế thế vị. Con của người để lại di sản chết trước hoặc cùng thời điểm với người để lại di sản thì cháu được hưởng phần di sản mà cha hoặc mẹ của cháu được hưởng nếu còn sống. Sơ thẩm đôi khi bỏ sót các cháu này hoặc nhầm với trường hợp người thừa kế chết sau người để lại di sản.
Người thừa kế chết trong quá trình giải quyết vụ án. Khi một đương sự qua đời trong lúc vụ án đang ở phúc thẩm, người thừa kế của họ kế thừa quyền và nghĩa vụ tố tụng. Toà cần xác định và đưa những người này vào; việc này có thể làm vụ án tạm đình chỉ một thời gian.
Người không được quyền hưởng di sản. Luật liệt kê một số trường hợp người không được quyền hưởng di sản, như bị kết án về hành vi cố ý xâm phạm tính mạng, sức khoẻ hoặc ngược đãi nghiêm trọng người để lại di sản. Việc áp dụng phải dựa trên căn cứ rõ ràng, thường là bản án, không chỉ là lời cáo buộc giữa anh em.
Lớp thứ ba: chia theo di chúc hay theo pháp luật
Khi có di chúc, tranh chấp ở phúc thẩm thường xoay quanh hiệu lực của di chúc: người lập có minh mẫn không, có bị ép buộc không, hình thức có đúng quy định không, chữ ký có phải của người lập không. Toà có thể trưng cầu giám định chữ ký, chữ viết, lấy lời khai người làm chứng ký vào di chúc, xem hồ sơ bệnh án của người lập ở thời điểm lập. Di chúc có công chứng hoặc chứng thực có giá trị chứng minh cao, nhưng vẫn có thể bị xem xét nếu có căn cứ.
Ngay cả khi di chúc hợp pháp, Bộ luật Dân sự bảo vệ một số người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc: con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ, chồng của người để lại di sản, con thành niên mà không có khả năng lao động. Những người này được hưởng phần di sản bằng hai phần ba suất của một người thừa kế theo pháp luật nếu di chúc không cho hoặc cho ít hơn mức đó, trừ trường hợp họ từ chối hoặc không có quyền hưởng. Sơ thẩm tính sai hoặc bỏ sót quy tắc này là căn cứ để sửa án.
Chia theo pháp luật áp dụng khi không có di chúc, di chúc không hợp pháp, hoặc phần di sản không được định đoạt trong di chúc. Những người ở cùng hàng thừa kế được hưởng phần bằng nhau. Toà phúc thẩm tính lại kỷ phần, đặc biệt trong các vụ nhiều tầng thừa kế nối tiếp nhau.
Thời hiệu cũng được xem lại. Bộ luật Dân sự 2015 quy định thời hiệu để người thừa kế yêu cầu chia di sản là ba mươi năm đối với bất động sản, mười năm đối với động sản, kể từ thời điểm mở thừa kế. Các vụ có người mất từ rất lâu cần đối chiếu kỹ quy định này cùng các quy định chuyển tiếp.
Lớp thứ tư: chia hiện vật và những gì toà cân nhắc
Khi di sản là nhà đất, cách chia hiện vật quyết định bản án có thi hành được hay không. Toà phúc thẩm thường cân nhắc:
| Yếu tố | Câu hỏi toà đặt ra | Ảnh hưởng tới phán quyết |
|---|---|---|
| Điều kiện tách thửa | Phần đất chia cho mỗi người có đủ diện tích, kích thước tối thiểu theo quy định địa phương không | Không đủ thì không chia nhỏ, giao cho một hoặc vài người và thanh toán giá trị |
| Người đang quản lý, sử dụng | Ai đang ở, ai đã có công giữ gìn, tôn tạo | Thường được ưu tiên nhận hiện vật, có thể được tính thêm công sức |
| Nhu cầu chỗ ở | Người thừa kế nào không có chỗ ở khác | Có thể được ưu tiên giao nhà ở |
| Khả năng thanh toán | Người nhận hiện vật có trả được phần chênh lệch cho người khác không | Không đủ khả năng thì có thể giao cho người khác hoặc tính phương án khác |
| Thoả thuận của các bên | Các đồng thừa kế có thống nhất được ai nhận gì không | Thoả thuận hợp pháp được ưu tiên công nhận |
Công sức quản lý, giữ gìn di sản của người ở lại là nội dung hay bị kháng cáo. Toà không có công thức cố định; mức tính phụ thuộc thời gian quản lý, chi phí sửa chữa thực tế, việc nộp thuế đất và các chứng cứ kèm theo.
Vì sao án thừa kế hay bị huỷ thay vì sửa
Toà phúc thẩm chỉ sửa án được khi đã đủ chứng cứ để tự quyết định. Với án thừa kế, nhiều sai sót nằm ở tầng sự thật mà cấp phúc thẩm khó tự khắc phục: thiếu người thừa kế chưa từng được triệu tập, chưa định giá một phần di sản, chưa xem xét thẩm định tại chỗ một thửa đất khác, chưa làm rõ quan hệ nhân thân. Bổ sung những việc này ở phúc thẩm sẽ làm mất quyền được xét xử hai cấp của các bên, nên hội đồng xét xử thường chọn huỷ để toà sơ thẩm làm lại.
Với đương sự, đây là tin không vui vì vụ án kéo dài thêm. Nhưng cũng có mặt tích cực: lần xử lại sẽ dựa trên những chỉ dẫn mà bản án phúc thẩm đã nêu. Ai muốn rút ngắn thời gian nên đọc kỹ phần nhận định, chuẩn bị đúng những gì toà cấp trên yêu cầu bổ sung, và chủ động cung cấp thông tin về người thừa kế còn thiếu.
Cách phòng tránh tốt nhất là làm đủ ngay từ đầu. Người khởi kiện nên lập sơ đồ gia đình nhiều thế hệ với đầy đủ người còn sống, người đã mất và thời điểm mất, kèm giấy tờ hộ tịch; liệt kê toàn bộ di sản kể cả phần chưa định tranh chấp. Nếu đã ở phúc thẩm mà phát hiện thiếu, nên báo ngay cho toà.
Người thừa kế ở xa, ở nước ngoài và việc chuẩn bị phiên
Vụ thừa kế thường có người thừa kế đang sống ở tỉnh khác hoặc ở nước ngoài. Họ có thể uỷ quyền cho người khác tham gia tố tụng thay mình bằng văn bản uỷ quyền hợp lệ; văn bản lập ở nước ngoài cần thực hiện thủ tục hợp pháp hoá lãnh sự hoặc theo hướng dẫn hiện hành. Họ cũng có thể gửi văn bản trình bày ý kiến và đề nghị xét xử vắng mặt.
Tống đạt cho đương sự ở nước ngoài mất nhiều thời gian, là một nguyên nhân khiến vụ án kéo dài. Người trong nước nên cung cấp cho toà địa chỉ chính xác và cách liên lạc của người thừa kế ở nước ngoài, và khuyến khích họ uỷ quyền sớm cho người tin cậy.
Trước phiên phúc thẩm, các đồng thừa kế nên cân nhắc khả năng thoả thuận. Anh em cùng ngồi lại với bản án sơ thẩm trong tay, biết rõ mỗi người được tính bao nhiêu, thường dễ đi đến phương án chung hơn lúc đầu. Thoả thuận tại phiên được toà công nhận bằng bản án phúc thẩm, có hiệu lực ngay, và giữ được tình cảm gia đình hơn một phán quyết.
Câu hỏi thường gặp
Một người thừa kế không kháng cáo thì phần của họ có bị thay đổi ở phúc thẩm không?
Toà phúc thẩm xem xét phần bị kháng cáo và phần có liên quan. Trong vụ thừa kế, thay đổi kỷ phần của một người thường kéo theo kỷ phần của người khác, nên phần của người không kháng cáo vẫn có thể bị điều chỉnh. Người không kháng cáo vẫn nên theo dõi và có ý kiến.
Phát hiện di chúc mới sau khi xử sơ thẩm thì phúc thẩm có xem xét không?
Di chúc phát hiện sau là chứng cứ mới có ý nghĩa quyết định. Toà phúc thẩm sẽ xem xét lý do chưa nộp trước đó và có thể phải đánh giá hiệu lực của di chúc. Nếu cần giám định hoặc thu thập thêm nhiều chứng cứ, khả năng huỷ án để xử lại là đáng kể.
Người đang ở trên đất di sản có bị buộc ra khỏi nhà sau phúc thẩm không?
Điều đó phụ thuộc cách chia. Nếu nhà được giao cho người khác, người đang ở phải giao lại theo bản án và có thể được thanh toán công sức, giá trị công trình đã xây. Nếu được giao nhà, họ phải thanh toán chênh lệch cho các đồng thừa kế.
Đã hết thời hiệu chia di sản thì tài sản thuộc về ai?
Theo Bộ luật Dân sự 2015, hết thời hiệu thì di sản thuộc về người thừa kế đang quản lý di sản; nếu không có người thừa kế quản lý thì xử lý theo quy định về chiếm hữu, xác lập quyền sở hữu. Việc áp dụng thời hiệu cần đối chiếu quy định chuyển tiếp cho người mất trước năm 2017.
Có thể vừa tranh chấp thừa kế vừa yêu cầu chia tài sản chung của cha mẹ không?
Có. Trong cùng vụ án, toà thường phải xác định phần tài sản chung của cha mẹ trước, rồi mới xác định di sản của từng người. Ở phúc thẩm, nếu yêu cầu xác định tài sản chung chưa được đưa ra ở sơ thẩm, đó có thể là yêu cầu mới không được giải quyết.
Người thừa kế muốn nhận tiền thay vì nhận đất có được không?
Được nếu phù hợp cách chia và có người nhận hiện vật sẵn sàng thanh toán. Bạn nên nêu rõ nguyện vọng này trong văn bản trình bày ý kiến để toà cân nhắc khi giao hiện vật. Thoả thuận với các đồng thừa kế trước phiên là cách chắc chắn hơn.