Một thoả thuận trả nợ góp tại phiên phúc thẩm muốn thi hành được phải trả lời đủ bốn câu: trả bao nhiêu, trả vào những ngày nào, trả bằng cách nào, và trễ hẹn thì sao. Thiếu một câu, bản án công nhận thoả thuận vẫn có hiệu lực nhưng đến lúc thi hành sẽ vướng. Vụ kiện đòi nợ, đòi tiền hàng, đòi tiền vay là loại hay kết thúc bằng thoả thuận ở phúc thẩm nhất, vì cả hai bên đều có động cơ rõ ràng.
Bài này nhìn từ cả hai phía: chủ nợ muốn nhận tiền thật thay vì cầm một bản án khó thi hành, người nợ muốn có thời gian và một con số dễ thở hơn. Bên dưới là các yếu tố cần có trong một lịch trả, cách hiểu phần lãi chậm trả sau khi bản án có hiệu lực, điều khoản khi trễ hẹn và việc dùng tài sản để bảo đảm.
Vì sao vụ đòi nợ hay kết thúc bằng thoả thuận ở phúc thẩm
Trong vụ kiện đòi nợ, bản án sơ thẩm thường buộc bên vay hoặc bên mua trả một khoản tiền cụ thể. Bên phải trả kháng cáo vì nhiều lý do: không đồng ý cách tính lãi, cho rằng một phần đã trả rồi, hoặc đơn giản là cần thêm thời gian để xoay tiền. Khoảng chờ phúc thẩm vì thế cũng là khoảng thời gian bên nợ tìm cách thu xếp.
Với chủ nợ, một bản án có lợi chưa phải là tiền trong tay. Nếu bên nợ không có tài sản đứng tên, không có thu nhập ổn định, quá trình thi hành án có thể kéo dài mà kết quả hạn chế. Một lời đề nghị trả ít hơn một chút nhưng có lịch rõ ràng, có đợt đầu trả ngay, nhiều khi đáng giá hơn việc chờ toà phúc thẩm giữ nguyên bản án rồi lại chờ thi hành.
Với người nợ, kéo dài vụ án không làm khoản nợ biến mất. Nếu bản án sơ thẩm được giữ nguyên, họ còn chịu thêm án phí phúc thẩm và có thể phải trả lãi chậm trả trong giai đoạn thi hành. Một thoả thuận giúp họ chủ động: biết chính xác mình phải trả bao nhiêu, vào lúc nào, và tránh bị cưỡng chế đột ngột.
Hai góc nhìn cần cân bằng khi ngồi vào bàn
Chủ nợ cần sự chắc chắn. Điều chủ nợ quan tâm nhất là khả năng nhận được tiền. Một con số giảm sâu nhưng trả ngay có thể hấp dẫn hơn con số đầy đủ trả trong nhiều năm. Chủ nợ nên đánh giá thực tế tài sản và thu nhập của bên nợ thay vì chỉ nhìn vào bản án.
Người nợ cần một lịch khả thi. Hứa trả quá sức để được đồng ý rồi trễ ngay đợt thứ hai là kết cục tệ nhất cho người nợ, vì bản án đã có hiệu lực và chủ nợ có quyền yêu cầu thi hành ngay. Nên đề xuất lịch dựa trên dòng tiền thật của mình, có dư địa cho tháng khó khăn.
Cả hai cần câu chữ rõ. Thoả thuận mơ hồ là mầm tranh chấp mới, và người chịu thiệt có thể là bất kỳ bên nào khi đến giai đoạn thi hành. Những cụm như "trả dần", "khi nào có thì trả", "trả trong năm nay" sẽ không được hội đồng xét xử chấp nhận đưa vào bản án, hoặc nếu được ghi vào thì cũng rất khó thi hành.
Không ai nên bị ép. Hội đồng xét xử sẽ hỏi kỹ sự tự nguyện. Người nợ bị gây sức ép bằng những cách ngoài pháp luật, hoặc chủ nợ bị doạ dẫm phải nhận ít, đều có quyền từ chối thoả thuận và đề nghị toà xét xử.
Những yếu tố của một lịch trả góp ghi được vào bản án
Hội đồng xét xử cần ghi nghĩa vụ đủ rõ để cơ quan thi hành án biết phải thi hành cái gì. Một lịch trả tốt thường có:
- Tổng số tiền phải trả theo thoả thuận, ghi bằng số và bằng chữ, nói rõ đã gồm gốc, lãi trong hạn và các khoản khác hay chưa.
- Số đợt, số tiền từng đợt và ngày cụ thể của từng đợt, tránh cách ghi "đầu tháng", "cuối quý" dễ cãi nhau.
- Phương thức trả: chuyển khoản vào tài khoản của chủ nợ hay nộp tại cơ quan thi hành án dân sự; nếu chuyển khoản, nội dung chuyển tiền nên ghi gì để đối chiếu.
- Thứ tự trừ: tiền trả được trừ vào gốc trước hay lãi trước, nếu thoả thuận vẫn tách hai khoản này.
- Hệ quả khi chậm: tính lãi chậm trả theo quy định, hoặc điều khoản cho phép yêu cầu thi hành số còn lại.
- Số tiền bên nợ đã trả trước phiên (nếu có) được trừ ra như thế nào, có chứng từ kèm theo.
Đợt đầu nên là một khoản có ý nghĩa và trả sớm, thậm chí ngay tại phiên hoặc trước phiên. Điều này vừa cho chủ nợ niềm tin, vừa là dấu hiệu thiện chí để hội đồng xét xử thấy thoả thuận khả thi.
Lãi chậm trả sau khi bản án có hiệu lực
Có hai lớp lãi dễ lẫn. Lớp thứ nhất là lãi phát sinh từ hợp đồng vay hoặc từ việc chậm thanh toán trước khi có bản án; đây là phần các bên thường tranh cãi và là chỗ có thể nhượng nhau khi thoả thuận. Lớp thứ hai là lãi chậm thi hành án, phát sinh khi bản án đã có hiệu lực mà người phải thi hành chưa trả.
Với lớp thứ hai, bản án dân sự có nghĩa vụ trả tiền thường có một đoạn tuyên về việc nếu người phải thi hành án chậm trả thì còn phải trả lãi đối với số tiền chậm trả, theo mức lãi suất mà Bộ luật Dân sự quy định, tính từ một mốc nhất định, thường gắn với việc người được thi hành án có đơn yêu cầu thi hành. Cách ghi cụ thể trong từng bản án có thể khác nhau; bạn nên đọc đúng câu chữ trong bản án của mình.
Khi thoả thuận trả góp, các bên có thể thống nhất cách xử lý lãi chậm trả cho từng đợt, miễn không trái quy định. Người nợ cần hiểu: được giảm lãi ở lớp thứ nhất không có nghĩa là được miễn lãi ở lớp thứ hai nếu trễ hẹn. Chủ nợ cũng cần biết: lãi chậm trả không phải muốn đòi bao nhiêu cũng được, mức lãi bị giới hạn theo luật.
Điều khoản khi trễ hẹn: viết sao cho thi hành được
Nhiều thoả thuận có điều khoản kiểu "nếu bên nợ chậm trả một đợt quá một số ngày nhất định thì bên chủ nợ có quyền yêu cầu thi hành toàn bộ số tiền còn lại". Đây là cách để chủ nợ không phải chờ hết lịch trả mới được thi hành. Hội đồng xét xử sẽ xem điều khoản này có rõ ràng và hợp pháp không trước khi ghi nhận; câu chữ càng cụ thể càng dễ được chấp nhận.
Một cách khác là điều khoản phục hồi: nếu bên nợ vi phạm, số tiền phải trả quay về mức theo bản án sơ thẩm thay vì mức đã giảm. Cách này thường được chủ nợ đề xuất khi chấp nhận giảm nhiều. Người nợ cần cân nhắc kỹ, vì chỉ cần trễ một đợt là mất toàn bộ phần đã được giảm. Không phải hội đồng nào cũng ghi nhận dạng điều khoản này theo cùng một cách, nên chuẩn bị phương án thay thế.
Dù chọn cách nào, cần xác định "trễ hẹn" là gì: trễ một ngày hay trễ quá một khoảng thời gian; trả thiếu một ít có coi là vi phạm không; ai chứng minh việc đã trả. Những câu hỏi tưởng nhỏ này là nguyên nhân của rất nhiều tranh chấp ở giai đoạn thi hành án.
Ví dụ giả định một lịch trả góp được đưa vào thoả thuận
Ví dụ giả định: một cửa hàng vật liệu xây dựng ở Ninh Bình kiện khách hàng nợ tiền hàng. Sơ thẩm buộc khách trả toàn bộ cùng lãi chậm thanh toán, khách kháng cáo. Trước phiên phúc thẩm, hai bên thống nhất như sau (đơn vị: phần trăm của tổng số theo thoả thuận):
| Đợt | Thời điểm | Số tiền | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Đợt 1 | Ngay tại phiên hoặc trước ngày mở phiên | 40% | Chuyển khoản, có xác nhận của chủ nợ trước khi trình bày thoả thuận |
| Đợt 2 | Ngày cụ thể sau phiên khoảng hai tháng | 30% | Chuyển khoản vào tài khoản đã ghi trong thoả thuận |
| Đợt 3 | Ngày cụ thể sau phiên khoảng bốn tháng | 30% | Trả xong thì chủ nợ không còn yêu cầu nào khác |
| Trễ hẹn | Chậm quá số ngày hai bên thống nhất | Toàn bộ số còn lại | Chủ nợ có quyền yêu cầu thi hành ngay phần còn lại |
Tổng số theo thoả thuận thấp hơn số bản án sơ thẩm tuyên, phần chênh lệch là khoản chủ nợ nhượng để đổi lấy đợt đầu lớn và lịch trả ngắn. Mỗi vụ có hoàn cảnh riêng; con số trong bảng chỉ để minh hoạ cách bố cục.
Dùng tài sản để bảo đảm cho lịch trả
Khi lịch trả kéo dài, chủ nợ có thể đề nghị một tài sản làm bảo đảm. Nếu tài sản đang bị áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời theo yêu cầu của chủ nợ, chẳng hạn bị cấm chuyển dịch, thoả thuận có thể nêu rõ biện pháp đó được giữ cho tới khi trả xong, hoặc được huỷ bỏ sau một đợt trả nhất định. Việc huỷ bỏ biện pháp khẩn cấp tạm thời vẫn phải qua quyết định của toà.
Nếu tài sản bảo đảm thuộc người khác, như nhà của cha mẹ bên nợ, người đó phải đồng ý và việc thế chấp phải làm theo đúng thủ tục của pháp luật về giao dịch bảo đảm, đăng ký biện pháp bảo đảm nếu luật yêu cầu. Hội đồng xét xử không thể buộc người không phải đương sự gánh nghĩa vụ chỉ vì hai bên trong vụ án đồng ý với nhau.
Trong nhiều trường hợp đơn giản hơn, chủ nợ chấp nhận không cần tài sản bảo đảm nhưng đổi lại có điều khoản trễ hẹn chặt chẽ. Đây là lựa chọn của các bên, tuỳ mức độ tin tưởng và giá trị khoản nợ.
Câu hỏi thường gặp
Toà phúc thẩm có ghi nhận lịch trả góp nhiều năm không?
Không có quy định cấm lịch trả dài, nhưng hội đồng xét xử sẽ xem xét sự rõ ràng và khả năng thi hành. Lịch càng dài, chủ nợ càng chịu rủi ro, nên thường cần đợt đầu lớn hoặc tài sản bảo đảm để hai bên cùng yên tâm.
Đã thoả thuận giảm nợ, trễ hẹn thì có bị đòi lại số tiền theo bản án sơ thẩm không?
Bản án sơ thẩm đã được thay bằng bản án phúc thẩm công nhận thoả thuận, nên nghĩa vụ là theo bản án phúc thẩm. Có đòi lại số cũ hay không tuỳ các bên có thoả thuận điều khoản phục hồi và hội đồng có ghi nhận điều khoản đó hay không.
Trả tiền mặt cho chủ nợ có được không?
Được, nhưng nên có biên nhận ghi rõ số tiền, đợt trả, chữ ký của chủ nợ và người chứng kiến. Chuyển khoản hoặc nộp qua cơ quan thi hành án dân sự để lại dấu vết rõ ràng hơn, tránh tranh cãi khi đối chiếu.
Người nợ đột ngột mất khả năng trả thì sao?
Nghĩa vụ trong bản án vẫn còn. Chủ nợ có thể yêu cầu thi hành án, cơ quan thi hành án sẽ xác minh điều kiện thi hành. Hai bên vẫn có thể thoả thuận lại về việc thi hành án nếu cùng đồng ý, có sự ghi nhận của cơ quan thi hành án.
Chủ nợ có được đòi thêm lãi khi đã thoả thuận lịch trả không?
Trong hạn của lịch trả, chủ nợ chỉ được nhận đúng những gì đã thoả thuận. Nếu bên nợ trễ hẹn, lãi chậm thi hành án có thể phát sinh theo cách bản án tuyên và theo mức luật cho phép, không theo con số tuỳ ý.
Có nên để người khác đứng ra bảo lãnh cho lịch trả không?
Có thể, nếu người đó tự nguyện và hiểu rõ trách nhiệm của mình. Người bảo lãnh nên được đưa vào văn bản theo đúng hình thức pháp luật yêu cầu. Nếu người đó không phải đương sự trong vụ án, toà khó buộc họ chịu nghĩa vụ trong bản án.